Afrikaanse steden worden een hel

Een miljard inwoners telt Afrika. En in 2050 zal dat aantal volgens de laatste prognoses zijn verdubbeld. Kille cijfers, maar hoe verontrustend zijn ze eigenlijk? Koert Lindijer, ruim 25 jaar correspondent op het Afrikaanse continent, krijgt het er meteen benauwd van.

Het gevoel van een overlopende emmer. Groepen plattelandsjongeren hangen doelloos onder bomen of op veranda’s. De toch al kleine akkers van hun ouders zijn verdeeld onder de talrijke zonen. “Hebt u een baantje voor me, mag ik met u mee naar de stad?", vraagt een jongen van 21 jaar. “Ik ben bereid uw toilet schoon te maken, als ik maar iets van mijn salaris overhoud om naar mijn arme ouders te sturen.”

Kenia lijdt onder overbevolking, de druk op de beschikbare landbouwgrond is te groot geworden. Het hele land telde in 1948 vijf miljoen mensen, nu een geschatte 38 miljoen. Dit is een van de hoogste groeicijfers ter wereld. Volgens de laatste volkstelling is 44 procent van de bevolking onder de vijftien jaar, slechts vier procent ouder dan 65 jaar. Het aantal jeugdwerklozen loopt de komende jaren vermoedelijk op tot veertien miljoen.

Grimmig
De werkelijkheid is grimmig. “Meneer, hier kunnen we niet meer leven”, wijst in Noord-Kenia een Samburu-herder naar het bruine, kaalgevreten landschap. “Er zijn te veel dieren, er zijn te veel mensen. We hebben geen ruimte meer.” De overbevolking van vooral geiten, maar ook koeien en mensen doodt de natuur. De hongersnoden worden frequenter, de jongeren kunnen niet meer van hun vee leven en zoeken tevergeefs werk.

Afrikaanse steden zijn een hel geworden, het chaotische en asociale Lagos is al lang geen uitzondering meer. Iedereen trekt naar deze Nigeriaanse metropool. Afrika’s stadsbevolking zal van 294 miljoen in 2000 verdubbelen tot 742 miljoen in 2030. “Een gemeenschap van 250 huishoudens moet gemiddeld drie toiletten en één douche delen”, schreef het United Nations Population Fund twee jaar geleden in een alarmerend rapport over urbanisatie in Afrika.

Volgens het rapport leeft een geschatte 72 procent van Afrika’s stadsbevolking in krotten. De toch al belabberde infrastructuur van de steden zal verslechteren. Krottenbewoners zullen krottenbewoners blijven en de rijkeren zullen foeteren over steeds meer tekorten aan water en elektriciteit.

Spectaculair
Een van de meest dramatisch veranderde steden is Addis Abeba. Hoewel de economische groei spectaculair is, kan de hoofdstad van Ethiopië de extreme armoede niet aan. Langs de centrale Bole-weg naar de luchthaven lopen armoede en rijkdom in elkaar over. Moderne gebouwen en restaurants verrezen met de namen New York, Amsterdam, Boston en Paris Café.

Maar er liggen ook verminkte bedelaars in de blubber langs de straat. Bij de stoplichten verdringen zich kinderen en bejaarden voor een aalmoes. Je kunt ze slechts van het lijf houden door plechtig te knikken met de belofte ‘God zal voor u zorgen.’ Geestelijken van de dominerende Koptische kerk zeggen de armen dat ze zich in hun lot moeten schikken. Gezien de bevolkingstoename lijkt het een realistisch advies.

Golfplaat
Addis Abeba bestaat voornamelijk uit laagbouw, zoals de meeste Afrikaanse steden. Zeventig procent van de huizen is van leem hout, golfplaat of plastic gemaakt. Vaak zijn deze krotten illegaal gebouwd. Jaarlijks groeit de stad van 3,5 miljoen inwoners met zeven procent en de uitdijende stad heeft een schreeuwend tekort aan huisvesting, zoals de meeste Afrikaanse steden.

Ook de Keniaanse hoofdstad Nairobi groeit snel: van twee miljoen vijftien jaar terug naar vermoedelijk zes miljoen vandaag. Mensen rukken op en wilde dieren trekken weg. Ik woon op een steenworp afstand van een wildpark in de overgebleven plukjes bos die vroeger het begin aankondigden van de toen nog eindeloos lijkende savannes. Tachtig jaar geleden kostte het een halve dag om over modderige paden naar het stadscentrum te rijden, nu een half uur met de stadsbus over verstopte wegen.

Uitlaatgassen
Overal wordt gebouwd. Villa’s, krotten, supermarkten, voedselkiosken. Grondprijzen verdriedubbelen. In de ochtenduren staat iedereen in de file. Fiets- en bromtaxi’s verscheuren de stilte. Nog even en we kunnen, net als in het Malinese Bamako, niet meer de stad in zonder mondkapje tegen de uitlaatgassen.

Afrikanen zijn dol op kinderen, het is hun vermeende rijkdom. En een verzekering voor de toekomst. Maar de toekomst gaat kapot door de veel te grote bevolkingsaanwas die geen trend houdt met de economische ontwikkeling. Het lompenproletariaat is de snelst groeiende groep van Afrika. “Er bestaan nog slechts twee stammen in Afrika: de rijke en de arme”, sneert Maora, een inwoner van Nairobi. En vooral de arme stam blijft groeien.