Op 2 november 2004 werd filmmaker Theo van Gogh in Amsterdam door Mohammed B. vermoord. Van Gogh wist met zijn uitspraken de woede van moslims op de hals te halen. Die rol lijkt overgenomen te zijn door de PVV-politicus Geert Wilders. Maar zijn de twee eigenlijk wel te vergelijken? De Wereldomroep stelde vier vragen aan een vriend, een opponent en een socioloog.
 
1. Zou Theo van Gogh nu op Wilders stemmen?
 
Tomas Ross: schrijver, scenarist en vriend van Theo van Gogh
 "Vast en zeker! Hij zou Wilders hebben gezien als de erfgenaam van de vermoorde politicus Pim Fortuyn. Theo van Gogh vond eigenlijk Fortuyn nog te zwak over de islam. Wilders is sterker anti-islam dan Fortuyn. Wat Wilders zegt ligt precies in de lijn van Theo. Zij delen de gigantische, onverklaarbare en irreële angst voor de islam."
 
Dick Pels: socioloog en publicist
"Dat is moeilijk te zeggen. Inhoudelijk zou Van Gogh het wel met Wilders eens zijn geweest, maar hij zou hem altijd vergelijken met Pim Fortuyn. Hij zou concluderen dat Wilders een smaller politiek platform had en dat Fortuyn veel interessanter was, breder, gekker ook. En van Gogh was een nonconformist en een begenadigd filmmaker. Hij zou de film Fitna van Wilders met de grond gelijk hebben gemaakt.
 
Mohammed Benzakour: schrijver die vaak de degens kruiste met Theo van Gogh
"Ik denk van niet. Wilders wordt heel serieus genomen en krijgt ontzettend veel aandacht. Daar zou Theo zich in walging van hebben afgekeerd. Theo nam altijd het minderheidsstandpunt in. Hij was een provocateur in hart en nieren die een hekel had aan meelopen met de massa. Wilders is al lang niet meer de underdog en daarom zou Van Gogh niet op Wilders stemmen."
 
2. Is Wilders de politieke erfgenaam van Theo van Gogh?
 
Tomas Ross
"Ja. Je kunt zien dat Wilders de columns over de islam van Van Gogh goed heeft gelezen en nu zo ook verwoordt. Fortuyn overwoog wel sterk om Van Gogh als minister van cultuur te vragen voor een nieuw kabinet. Van Gogh heeft dat geweigerd, omdat hij dan geen stennis meer kon trappen. Maar de theoriëen van Van Gogh over de islam: totaal Wilders."
 
Dick Pels
"Nee, dat kun je zo niet zeggen. Ze passen wel in dezelfde stroming van 2002: de kiezersopstand, de opkomst van Pim Fortuyn. Ze delen ook de angst voor de islamisering van de cultuur. Wel kun je zeggen dat het succes van Wilders mogelijk is geworden door de moord op Van Gogh. Sinds die tijd denken veel mensen dat de islam een bedreiging is en Wilders heeft daar handig gebruik van gemaakt".
 
Mohammed Benzakour
"Nee, Theo had een totaal ander karakter dan Wilders. Van Gogh was een humorist die gektes en hypocrisie in de samenleving aankaart. Theo kon iets heel provocatiefs schrijven en als je hem dan later in het café tegenkwam kon hij zich rot lachen over zijn eigen standpunt. Wilders neemt zichzelf bloedserieus en wil er echt beleid van maken."
 
3. Zou van Gogh zich nu nog mengen in het maatschappelijk debat over de islam?
 
Tomas Ross
"Hangt een beetje af van zijn filmcarrière. Hij overwoog in 2004 nog om met zijn zoon naar Amerika te gaan. Ik denk niet dat dat gelukt was en dan was hij teruggekomen. Dan had hij zelf nog wel een politieke rol kunnen gaan spelen in de partij van Geert Wilders."
 
Dick Pels
"Ik denk dat het debat inhoudelijk gezien wel over is. Dat klinkt een beetje vreemd als je denkt aan de peilingen voor de partij van Geert Wilders, maar het belangrijkste is al een keer gezegd. Er is weinig eer aan te behalen. Ik denk dat Van Gogh andere dingen was gaan doen. Mooie films maken. Misschien wel helemaal niet over de islam"
 
Mohammed Benzakour
"Van Gogh zou het gaan opnemen voor de moslims op dit moment. Afgeven op moslims is inmiddels een nationale sport geworden, er is zelfs een politieke partij groot mee geworden. Hij zou nu een pleidooi houden waarom de koran gratis verspreid zou moeten worden. Maar het kan ook dat hij het gezeik over hoofddoeken, baarden en boerka's helemaal zat zou zijn en weer films zou gaan maken"
 
4. Mist u de inbreng van Van Gogh in het maatschappelijke debat van dit moment?
 
Tomas Ross
"Absoluut. Hij zou een ontzettend fanatiek pleitbezorger van Wilders zijn geweest. En omdat hij zo slim en intelligent was, zou hij dat nog beter kunnen doen dan Wilders zelf. Bij Wilders klinkt het ontzettend simpel en heel rigide. Theo kon het ook vanuit de filosofie, vanuit de westerse geschiedenis en godsdienst benaderen. Hij zou de discussie verdiepen."
 
Dick Pels
"Ik mis die inbreng niet. Wat ik zeker niet mis, is zijn scheldtoon.Ik mis wel zijn nonconformisme. Het is altijd mooi als de cultuur mensen voortbrengt als Van Gogh. Mensen die tegen de stroom inzwemmen. Daar zijn er veel te weinig van".
 
Mohammed Benzakour
"Hoe beledigend ook, Theo bracht zijn beledigingen met humor. Wilders' beledigingen zijn grauw en haatdragend. Stel dat Wilders' partij de grootste van Nederland wordt en hij alle moslims gaat terugsturen naar het land van herkomst, en Theo had nog geleefd... dan had ik bij hem een warm onderdak gevonden.

Luister naar de reportage van Simone Wijnands over de moord op Theo van Gogh: