Twintig jaar in Hongarije

Martine woont nu al een jaar langer in Hongarije dan ze ooit in Nederland heeft gewoond. De afgelopen twintig jaar is het land ingrijpend veranderd, zegt ze. "Hongarije is een stuk rijker geworden. Ik kan me nog herinneren dat er geen luiers te krijgen waren, dat er nog niet van die grote supermarkten bestonden. En het land zelf is een stuk opener geworden, al weet ik niet of de Hongaren zich wel realiseren hoeveel meer vrijheid ze hebben."

Martine houdt van de rust en ruimte in Hongarije. Ze heeft inmiddels meer Hongaarse dan Nederlandse vrienden. Toch mist ze soms de vrolijkheid van Nederlanders, die levensgenieters zijn in vergelijking met de vaak sombere Hongaren. Wat haar verontrust is het vertrek van hoogopgeleide Hongaren, 'mensen die het land zelf hard nodig heeft'. Nog meer zorgen baart haar de opkomst van het rechtsextremisme. "Het lijkt wel of het land zich aan het afsluiten is voor de rest van de wereld.

Maar voor de rest is Martine heel tevreden in Hongarije. "Mijn oudste dochter heeft nu ook een Hongaars vriendje. Ik denk dat ik hier wel oud wil worden."
 

Martine Bijvoet van de NTC-school in Boedapest heeft 107 Nederlandse kinderen onder haar hoede. Die komen na de gewone school hun Nederlands bijspijkeren. "Ouders beseffen vaak niet hoe belangrijk moedertaalonderwijs is."

Om half 4 ‘s middags gaat de bel in de Amerikaanse school aan de rand van Boedapest. Meteen daarop klinkt in de gangen en het trappenhuis onderdrukt geroezemoes in allerlei talen van kinderen die blij zijn dat ze eindelijk naar huis mogen. Maar voor de Nederlandse kinderen begint nu pas hun les op de NTC-school. Na afloop van hun gewone schooldag op de Britse, Franse, internationale of gewoon een Hongaarse school, krijgen ze hier één keer per week les in Nederlandse taal en cultuur.

Nederlandse leraren
Martine Bijvoet (47) is sinds 1999 directeur van de school. Maar ze woont al veel langer in Hongarije, sinds juni 1990. “Mijn man is Hongaar,” vertelt ze. “Na de val van de muur wilde hij dolgraag terug.” Martine wist waar ze aan begon: in 1986 had ze er ook al een jaar gewoond.

Martine onderwijst niet alleen Nederlandse kinderen, ze geeft ook een dag per week Engelse conversatie op een Hongaarse middelbare school. De veranderingen in de Hongaarse maatschappij, vonden hun weerslag op de scholen. "Toen ik in 1990 hier begon en wel eens vertelde dat Nederlandse leraren vaak overspannen waren, keken mijn collega’s me glazig aan. ‘Overspannen? Dat kan toch niet?’ Maar tegenwoordig worden Hongaarse leraren ook overspannen."
 

Martine wil hiermee niet zeggen dat het communisme voor leraren beter is, maar feit is wel dat vroeger de leerlingen op school in een veel strakker keurslijf zaten. "Ik denk dat dit ook met een algemene verandering van deze tijd te maken heeft. Kinderen van nu hebben via internet toegang tot de hele wereld."

Klassikaal
Toch is het Hongaarse curriculum nog altijd strakker dan het Nederlandse. In Hongarije wordt nog steeds klassikaal les gegeven, de leraar staat nog steeds frontaal voor de klas terwijl de leerlingen luisteren en aantekeningen maken. "Als ze die goed uit hun hoofd leren halen ze, bij wijze van spreken, een tien."

Martine houdt zelf niet van deze manier van lesgeven. Bij haar aanstelling heeft ze bedongen dat ze zich niet aan het gebruikelijke programma houdt. "Ik maak wel eens een grapje tegen de leerlingen en zeg dan tegen ze: en nu moeten jullie aan het werk. Terwijl Hongaarse leerlingen gewend zijn af te wachten. Maar als je hun vertrouwen eenmaal hebt gewonnen, komen de reacties wel en kan ik heel fijne gesprekken met de kinderen voeren."

Zoogdieren
Martine’s Nederlandse leerlingen op de NTC-school reageren veel directer. De meeste vijfdegroepers doen aktief mee aan de les. Als Martine vraagt naar hun kennis van zoogdieren, weet Hidde niet direct het Nederlandse woord voor ijsbeer en roept haastig: polar bear. Een meisje wil steeds weer vertellen over de verjaardagen van haar hele familie, maar keert onder lichte dwang met net zoveel enthousiasme weer terug naar de les. De kinderen reageren spontaan, vaak zoekend naar het juiste Nederlandse woord. Een specht is een vogel die hout hakt. En zoogdieren hebben haar, oh nee, een vacht.

Toch vindt Martine dat Nederlandse kinderen ook baat kunnen hebben bij sommige onderdelen van de Hongaarse didaktiek. "Ik vind het heel goed als kinderen een gedicht uit hun hoofd leren. En dat ze enige discipline kennen. Dat typisch Nederlandse in groepjes werken is wel leuk, maar het moet wel gestructureerd gebeuren. Ik vind dat dat in Nederland soms een beetje is doorgeslagen."

Tweede Fase
Via de Stichting NOB en met behulp van vakliteratuur blijft Martine goed op de hoogte van de veranderingen in het Nederlandse onderwijs. "Daar pikken wij dan weer de dingen uit waarvan wij denken dat we er in onze lessen iets mee kunnen." Maar in het Tweede-Fase-onderwijs ziet Martine bijvoorbeeld helemaal niets. "De profielen zijn niet echt duidelijk. Maar het past ook niet bij ons NTC-onderwijs, want we doen hier alleen maar Nederlands."

Volgens Martine stuurt het merendeel van de Nederlandse ouders die in Boedapest wonen hun kinderen naar de NTC-school. Maar buiten Boedapest is dat niet het geval. "Dat komt misschien door de afstand, maar ook doordat lang niet alle ouders zich realiseren hoe belangrijk het is voor hun kinderen om hun moedertaal vast te houden. Die emigreren met hun kinderen hiernaartoe, en dan gaan ze ervanuit dat het allemaal wel goed komt zolang ze thuis Nederlands spreken. Maar daar vergissen ze zich in."

Praag
Om die reden heeft Martine de behoefte aan Nederlands onderwijs in zuidelijker gelegen Pécs geïnventariseerd. "Helaas bleken daar te weinig Nederlandse kinderen te ziten om iets op te zetten. Ook in Csemö zit een groep, maar die ouders hebben nog nooit contact gezocht met ons."

Het lijkt erop alsof in Boedapest zelf de markt voor Nederlands onderwijs is verzadigd. De afgelopen jaren had de NTC-school 120 kinderen, nu zijn dat er 107. Martine: "Ik weet dat bijvoorbeeld de school in Praag, waar wij mee samenwerken, het laatste jaar enorm gegroeid is. Het kan zijn dat er dan kinderen uit Tsjechisch-Nederlandse gezinnen die eerder niet naar de Nederlandse school gingen, nu wel gaan. Maar het zou ook kunnen dat bedrijven hun expats op dit moment eerder naar Praag dan naar Boedapest sturen."