Nog nooit heeft de persdienst van het Chinese kabinet zo snel gereageerd op een ‘massa-incident’ als maandag. Een massa-incident is Chinees staatsjargon voor een gewelddadige rel. En gewelddadig was het zondag in Urumqi, de hoofdstad van de west-Chinese provincie Xinjiang:  140 doden, 800 gewonden en honderden voertuigen uitgebrand.

'U kunt nu naar Xinjiang met een vlucht naar keuze. Als u zich registreert met uw perskaart en u uw vluchtnummer doorgeeft, zorgen wij dat de autoriteiten u van het vliegveld ophalen. Dat is nodig gezien de uitzonderlijke veiligheidsmaatregelen', aldus de woordvoerster van de persdienst.

Opmerkelijk; normaal gooit China een gebied met etnische onrust zo snel mogelijk op slot. Tibet en omliggende provincies bijvoorbeeld. Vorig jaar, nadat Tibetanen zich roerden tegen Han-Chinees bestuur, is half West-China maandenlang bijna hermetisch door veiligheidstroepen afgezet. Geen onafhankelijke waarnemer die binnenkwam. En een jaar na de rellen deed China deze actie nog eens dunnetjes over.

Vergrepen
Een voorproefje van wat Xinjiang te wachten staat, hoewel de repressie daar zwaarder zal zijn. Bij rellen in Lhasa vielen ‘slechts’ 89 doden, in Urumqi 140. Hoe een vreedzame demonstratie zo uit de hand kon lopen is onbekend. Duizenden Oeigoeren schoolden samen om een oproep aan de autoriteiten te doen. Ze eisten een onderzoek naar de dood van twee volksgenoten, werkzaam in een fabrieksstadje in Zuid-China. Die waren daar doodgeslagen door Han-Chinezen. Zij reageerden op het gerucht dat de Oeigoeren zich aan een Han-Chinees meisje hadden vergrepen.

Toen de politie de demonstranten begon in te rekenen, werd het protest een orgie van geweld.  Ooggetuigen meldden dat zich mensen met knuppels en messen onder de demonstranten bevonden.

‘Separatisme'
De Chinese overheid zoekt de oorzaak van de onlust bij ‘separatisme’, georganiseerd door Oeigoeren in ballingsschap. Zoals altijd wordt gewezen naar Rabiya Kadeer, een Oeigoerse zakenvrouw die na het uitzitten van celstraf wegens vermeend separatisme in de Verenigde Staten woont. 'Kadeer heeft op vijf juli naar China gebeld, en websites hebben aangezet tot onrust', meldt de gouverneur van Xinjiang, Nur Bekri.

Deze Oeigoer is, ondanks zijn titel, niet de machtigste man in Xinjiang. Dat is zijn Han-Chinese collega Wang Lequan, het hoofd van het provinciaal Partijsecretariaat. Zo kapselt China zijn meer dan vijftig etnische volkeren in.

Uitgestrekte steppen
Het is dit systeem dat Oeigoeren ontevreden maakt. Ooit waren de uitgestrekte woestijnen en steppes het thuisland voor deze aan Turken verwante bevolkingsgroep. Deze Islamitische Republiek Turkestan ging na een kortstondig bestaan aan interne verdeeldheid ten onder. Stuurloos Xinjiang, waar zowel de Chinezen, de Russen als islamitische minderheden probeerden de baas te worden, viel in 1949 in de schoot van de Chinese revolutionair Mao Zedong.

Na de inlijving stuurde de Chinese overheid stoottroepen voor een Han-Chinese kolonisatie naar het ‘wilde Westen’; de bingtuan. Deze militair geleide productie-eenheden, die zich ontfermden over katoenvelden, fruitteelt en bodemschatten, bestaan nog steeds. Het bleef echter niet bij deze stoottroepen; jaarlijks verhuizen duizenden Han uit het overbevolkte oosten naar Xinjiang, op zoek naar werk  en ruimte.

Zelfmoordactie
Als gevolg hiervan bestaat de bevolking van de provincie waar twintig miljoen mensen wonen, nu voor veertig procent uit Han-Chinezen. Oeigoeren voelen zich niet alleen een minderheid op eigen bodem, ze zeggen door discriminatie niet eens mee te profiteren van de economische ontwikkeling.

Af en toe gaat er een bom af in de provincie. Een amateuristisch explosief van een fles en benzine of een professionele zelfmoordactie, die door de ‘Oost-Turkestan Islamitische Beweging’ wordt  opgeëist. Peking reageert met nog meer repressie. 

Die permanente onvrijheid en hardhandig politie-ingrijpen staan aan de basis van het bloedbad  zondag, zeggen Oeigoerse ballingen. Geen separatisme, maar een getergde bevolking die zich platgewalst voelt onder de Han-Chinese moderniseringsmachine.

Die verklaring zou vragen om maatregelen om etnische spanningen te versoepelen in plaats van repressie, maar dat overweegt de Chinese overheid niet. In het Pekings wereldbeeld zijn alle etnische minderheden gelukkig, en verstoren separatisten, bijgestaan door ‘vijandelijke anti-China-krachten’ in het buitenland, de harmonie onder de Rode vlag.   

Sympathie wekken
Mogelijk wil de Chinese overheid dat bewijzen aan de journalisten die worden ingevlogen om Urumqi na de onlusten te zien. Van Tibet heeft Peking geleerd dat de internationale opinie niet alleen met een bericht van het staatspersbureau kan worden gestuurd. Misschien dat beelden van verkoolde lichamen en dramatische getuigenissen van overlevenden begrip, of zelfs sympathie wekken voor de Pekingse verklaring voor de bloedige zondag.

Een nieuwsanalyse van correspondent Marije Vlaskamp

Chinese staatsttelevisie over rellen