De NSB heeft altijd een radicale koers gevaren. Dat blijkt uit het boek 'De NSB' van Edwin Klijn en Robin te Slaa. In dat boek kijken zij naar de beginperiode van de Nationaal Socialistische Beweging en concluderen dat de partij veel meer was dan een anti-beweging. "De NSB was eigenlijk idealistischer dan de LPF of Geert Wilders," aldus Klijn.

"De partij had echt een idee over een utopische toekomstige maatschappij en dat heb ik bij Wilders nog nooit gehoord. Ze waren bovendien op zoek naar antwoorden, die weliswaar erg algemeen waren, maar het zegt wel heel veel." Te Slaa knikt en geeft een voorbeeld uit het partijprogramma van de NSB: "Een citaat als 'economie moet op een rationele manier voorzien in een redelijke behoefte' kan ook uit het programma van de SP komen."

De auteur wijst vervolgens op de crisis die de wereld vanaf 1929 in haar greep hield. "De NSB profileerde zich deels als een anti-kapitalistische beweging en die gedijen altijd beter wanneer de economische en sociale omstandigheden voor een groot deel van de bevolking minder goed zijn. Zij streefden naar een solidaire volksgemeenschap, klasse-overstijgend, coöperatief georganiseerd, waarin politieke verdeeldheid en ook de economische crisis tot het verleden behoorden."

Onderbelicht
Anton Mussert en Cees van Geelkerken stonden eind 1931 aan de wieg van de NSB, die pas een jaar later officieel werd opgericht. "Wij vinden dat de beginjaren in de literatuur erg onderbelicht zijn," vertelt Klijn. "Terwijl dat een erg interessante periode is. De aantrekkingskracht van de oorlog ontbreekt, maar toch krijgt de NSB er eind 1933 elke week duizend leden bij. Het kan dan nog alle kanten opgaan en dat voel je ook in die partij."

Uit het boek blijkt wel dat de partij al vanaf het eerste begin radicaal is. Klijn: "Er is altijd gezegd dat het in het begin een gematigde club was van burgers die neigden naar het fascisme. Uit ons onderzoek blijkt dat de omslag naar de meer racistische vorm van nationaal-socialisme eerder was dan altijd werd aangenomen. Het omslagpunt lag in 1934 en niet in '36 zoals tot nu toe werd gesteld."

Hitler
"De NSB heeft een deel van haar succes te danken aan de opkomst van Adolf Hitler," vervolgt Te Slaa. "Dat is ook niet vreemd, want zijn ideeën werden in Nederland niet direct door iedereen afgekeurd. Neem een anti-revolutionair blad als 'De Standaard', dat spreekt in het begin nog haar waardering uit over hoe Hitler het communistische gevaar aanpakt.

Later slaat die positieve instelling om, dan wordt de NSB door de kerken en politieke partijen afgerekend op alles wat er in Duitslad gebeurt. Dat is ook niet zo gek, want ze verklaren zich steeds solidair met wat de nazi's daar doen."

Vervolg
Het boek van Klijn en Te Slaa is het eerst deel in een serie van drie, zo meldt uitgeverij Boom. "Zij hebben zich voorgenomen om de hele geschiedenis van de NSB te ontsluiten," bevestigt Klijn. "Maar ik weet niet of wij dat gaan doen. Feit is wel dat je wanneer je in de archieven duikt je ook voor de periode 1936-1940 op allerlei feiten stuit, die tot een herziening van het bestaande beeld kunnen leiden."

Te Slaa: "Voor mij blijft vooral de eerste periode interessant, omdat je dan in een situatie zit waarin de partij zich nog kan vormen. De rol van collaborerende partij in de oorlog is vrij goed beschreven. De jaren daarvoor zijn altijd bekeken vanuit het perspectief van 'nu komt de oorlog'. Eigenlijk zou je periode '36-'40 los daarvan moeten beschouwen, zoals wij nu met de beginperiode hebben gedaan, daar zit wel weer een heel boeiend boek in."

• luister naar de bijdrage uit NL Magazine:
• Meer interessante verhalen lezen? Abonneer je op het gratis WereldExpat Magazine