Weer lijken de allerarmsten de klos. Toen in 1976 Muhammad Yunus in Bangladesh zijn Grameen Bank voor microkredieten startte, wilde hij mensen aan de onderkant van de samenleving een kans geven hun abjecte armoede te ontstijgen. "Banking the unbankable", ook zonder onderpand konden zij een kleine lening krijgen. Nu, ruim dertig jaar later, is microfinanciering een wereldwijd succes. Maar worden de allerarmsten niet weer vergeten?  
 

Microfinanciering is inmiddels 'big business'. Wereldwijd hebben ongeveer 154 miljoen mensen een microkrediet. De sector kent  meer dan 10.000 instellingen met een omzet van rond de 12 miljard dollar. En dat is nog maar het begin: de vraag naar microkrediet lijkt onverzadigbaar. 2,2 miljard volwassenen in Afrika, Azië en Latijns Amerika sparen of lenen niet bij een bank.[i]

De afgelopen jaren zijn verscheidene kleine microkredietbanken of MFI's (Micro Finance Institutions) uitgegroeid tot grote commerciële banken. Soms op eigen kracht, soms geholpen door rijke financiële fondsen waarvan je de namen eerder associeert met Wall Street - zoals Morgan Stanley, Citibank en JPChase. 
 
Top-down
Ook ING, ABN AMRO en de Rabobank hebben microfinanciering ontdekt. Deze ontwikkeling is top-down: rijke fondsen investeren in MFI's in het zuiden. Van deze MFI's wordt wel verwacht dat ze met winst draaien: rentes worden omhoog gestuwd.
 
De toonaangevende Consultative Group to Assist the Poor (CGAP) berekende in 2008 dat ongeveer 75% van de internationale investeringen in MFI's naar Latijns-Amerika en Oost-Europa gaat: economisch al wat meer ontwikkelde gebieden. Voor MFI's met winstoogmerk in armere landen is er een tendens om eerder aan het midden- en kleinbedrijf te lenen dan aan de allerarmsten: dat levert meer op...
 
Overvloed
Ylse van der Schoot, manager bij Oikocredit, een grote intermediair tussen investeerders en lokale MFI's, ziet ook een explosieve groei van de microfinancieringssector door de toevoer van geld van Westerse investeerders. Het is positief dat meer mensen een krediet kunnen krijgen, maar de toevoer van het grote geld baart haar ook zorgen. In sommige regio's ontstaat een overvloedig aanbod van leningen en dat komt de kwaliteit meestal niet ten goede. De monitoring en begeleiding van de lener wordt minder: schuldenproblematiek ligt op de loer, waarschuwt Van der Schoot.
 
Empowerment
Grondlegger van het microkrediet, Muhammad Yunus, wilde een benadering van onderop: niet lenen om winst te maken, maar mensen de mogelijkheid geven zich aan hun armoede te ontworstelen. Zijn Grameen Bank is exemplarisch voor deze benadering en heeft veel erkenning en navolging gekregen. In 2006 konden Yunus en zijn bank de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst nemen.
 
Mensen moeten de mogelijkheid krijgen kunde en vaardigheden te ontwikkelen: "empowerment" heet dat in jargon. Dát mensen een lening kunnen krijgen geeft ze al eigenwaarde, met een beetje scholing en toegang tot gezondheidszorg kunnen ze zelf de armoede bedwingen. 
 
Geldwolf
Volgens Yunus moet dat ook de belangrijkste benadering blijven. Winst maken mag niet de reden zijn om te beleggen in microkrediet. Recentelijk zei hij nog dat "wanneer je winst maakt, je de kant op gaat van een geldwolf-mentaliteit [loan shark], terwijl we juist de geldwolf [loan shark] eruit willen hebben." De  Grameen Bank en gelijkgestemde MFI's proberen dat in de praktijk te blijven toepassen.
 
Onderzoek
Voor een bedrijfstak zo populair als microfinanciering is er verbazingwekkend weinig gedegen onderzoek gedaan naar de impact van kleine leningen. Maar dit jaar zijn de resultaten gepubliceerd van twee groot opgezette studies in India en in de Filippijnen.[iii] Daaruit blijkt dat een microkrediet gezinnen niet minder arm maakt. Een jaar tot achttien maanden na het verstrekken van de lening bleef het consumptieniveau gelijk. Over de effecten op langere termijn zegt het onderzoek niets.
 
Lang niet alle leningen leidden tot het opstarten van een bedrijf: in India werd maar één op vijf leningen daarvoor ingezet. Vaak worden leningen gebruikt als een soort omgekeerd sparen. In plaats van eerst te sparen en dan een grote uitgave te doen nemen mensen een microkrediet om de uitgave te bekostigen en betalen daarna in stapjes terug.
 
Panacee
De onderzoeksresultaten bevestigen dat microfinanciering niet de panacee is tegen armoede. Yunus en de zijnen zullen dit ook niet bestrijden: microfinanciering moet worden ingebed in ontwikkelingsbeleid. En mensen "empower" je niet van de ene dag op de andere, dat is een kwestie van jaren.
 
Het dilemma blijft. Microfinanciering om de allerarmsten verder te helpen is iets anders dan een nieuw beleggingsobject voor westerse banken. Maar de groei zit juist in de commerciële hoek: nu wordt 47 procent van de microleningen tegen een commerciële rente verstrekt en dat percentage loopt snel op. De allerarmsten onder die 2,2 miljard potentiële klanten in Afrika, Azië en Zuid Amerika zullen onder deze voorwaarden onvoldoende profiteren.
 
--------------------------------------------------------------------------------
 
[i] "Half The World is Unbanked", een rapport door The Financial Access Initiative, oktober 2009
 
[ii] "Microfinance and Poverty Reduction" door Susan Johnson en Ben Rogaly, 1997
 
[iii] "The Miracle of Microfinance? Evidence from a Radomised Evaluation" door Abhijit Banjerjee, Esther Duflo, Rachel Glennerster en Cynthia Kinnan, mei 2009. "Expanding Microenterprise Credit Access: Using Randomized Supply Decisions to Estimate the Impacts in Manila" door Dean Karlan en Jonathan Zinman, july 2009.