De Amerikanen speelden een veel grotere rol in de opkomst van de Afghaanse president Hamid Karzai dan gedacht. Dat blijkt uit het vandaag gepresenteerde boek 'Expeditie Uruzgan, de weg van Hamid Karzai naar het paleis' van correspondent Bette Dam. Het boek biedt ook een interessante antwoord op de vraag waarom zo weinig terechtkomt van de Nederlandse plannen in Uruzgan. 

Waarom bleef President Hamid Karzai de gehate gouverneur van Uruzgan zo lang steunen? Jan Mohammed werd beschuldigd van corruptie en opiumhandel, maar kon van 2002 tot maart 2006 op zijn post blijven. Het is één van de vragen die Dam beantwoordt in Expeditie Uruzgan.

 
Zeer minutieus heeft Dam uitgezocht hoe Hamid Karzai aan zijn opstand tegen de Taliban begon. Karzai is in de jaren voor elf september 2001 vooral bekend als een vriendelijke diplomaat-in-ballingschap die vanuit zijn villa in het Pakistaanse Quetta hand- en spandiensten verleent aan de internationale media. Achter deze facade blijkt veel meer te zitten. Twee weken na 9/11 begint Karzai zelfverzekerd bondgenoten te zoeken voor een expeditie naar Uruzgan met als uiteindelijk doel het verdrijven van de Taliban uit de belangrijke Zuid-Afghaanse stad Kandahar.
 
Satelliettelefoons
Gaandeweg leren we - en dit is het nieuws dat Dam brengt met dit boek - dat de CIA al in een vroeg stadium een grote ondersteunende rol speelt in Karzai's zegetocht. De diplomaat en zijn gevolg vertrekken naar de Afghaanse grens met tienduizenden dollars op zak, door de Amerikanen geschonken smeerolie waarmee in Uruzgan de samenwerking van de achterdochtige maar ook opportunistische Pashtunbevolking gekocht kan worden. Karzai krijgt ook veel Amerikaanse satelliettelefoons mee die hij uitdeelt aan zijn bondgenoten om zo goed op de hoogte te blijven van het wel en wee van zijn coalitie.
 
Door het verhaal over de opkomst van Karzai verweeft Dam het grote verhaal van de val van de Taliban. We lezen bijvoorbeeld over Abdul Haq, een verzetsleider die vastbesloten is de Taliban te verdrijven zonder hulp van de Amerikanen. Hij wordt tijdens de eerste dagen van de Amerikaanse inval door de Taliban gedood. In de kring rond Karzai komt dit nieuws als een mokerslag aan.
 
Loyaliteiten
Het indrukwekkende van Expeditie Uruzgan zit in het speurwerk dat Dam heeft gepleegd. Tientallen hoofdrolspelers uit de recente Afghaanse geschiedenis komen aan het woord, niet alleen Karzai zelf maar ook alle mannen die er vanaf het eerste uur bij waren: de boodschapper die namens Karzai van Quetta naar Uruzgan reisde met een uitnodiging op zak. En alle mannen die daar op ingingen: allemaal net als Karzai zelf leden van de Popolzai-stam, die onder schilderachtige namen als De Stille, De Imam en De Rijke Oom bekend zijn. Indrukwekkend is het ook dat Dam hun verhalen ondanks enkele merkwaardige tegenstellingen tot een samenhangend geheel weet te puzzelen. De andere kant van de medaille is wel dat het boek door de volledigheid ook vrij taaie kost is. 
 
Expeditie Uruzgan maakt de complexiteit van de Afghaanse maatschappij behapbaar. De lezer begrijpt waarom alle allianties zo vloeibaar lijken, hoe de verschillende loyaliteiten binnen stam en substam zowel voor chaos als voor een delicate balans kunnen zorgen. Tegelijkertijd wordt duidelijk hoe de Amerikaanse inmenging deze balans soms ontwricht.
 
IJzervreter
In de epiloog vertelt Dam hoe het er in Uruzgan aan toe gaat acht jaar na het aantreden van Karzai als president. Na een aanvankelijk rustige start van het post-Talibantijdperk, benoemt Karzai onder Amerikaanse druk Jan Mohammed als gouverneur van de provincie. Deze oud-strijder is precies het soort ijzervreter dat de Amerikanen willen. Op zijn aanwijzing bombarderen en vallen de Amerikanen huizen in Deh Rawod binnen op zoek naar Mullah Omar en andere Talibanleiders. Een tactiek die veel kwaad bloed zet, maar lange tijd zonder gevolgen blijft voor Mohammed.
 
Doordat de Amerikanen in Jan Mohammed een trouwe bondgenoot zien, kan hij lang doorgaan met het uitschakelen van persoonlijke vijanden. Dam laat zien hoe schadelijk dit was voor het vertrouwen in de Amerikanen, in Hamid Karzai en uiteindelijk ook in de Nederlanders die daar sinds 2006 gestationeerd zijn. En daarmee begrijpen we waarom de kansen op vrede en stabiliteit in het gebied steeds kleiner worden.
 
Expeditie Uruzgan is een zeer waardevol boek waar historici ongetwijfeld gebruik van zullen maken. Maar ook voor de goed-geïnformeerde leek is het een feest van herkenning, waarin alle intriges en vetes aan bod komen die Afghanistan tot een onuitputtelijke bron van slecht nieuws maken.