Duurzame hulp

De Nederlandse regering realiseerde zich in de naoorlogse tijd al snel dat hulp aan ontwikkelingslanden duurzaam moest zijn.  In de jaren vijftig en zestig ontstonden in Nederland tal van opleidingsinstituten die mensen uit ontwikkelingslanden de kans gaven om op een hoog niveau kennis op te doen. Kennis die vaak typisch Nederlands is. De Wereldomroep besteedt in een serie aandacht aan deze instituten, aan ontwikkelingssamenwerking in Nederland.

Remi Doormernik komt niet meer in Nederland. De voormalige reisleidster heeft het goed in Madagascar. Goed in de zin dat ze zich kan inspannen voor kansarme kinderen op het straatarme, Afrikaanse eiland. Binnenkort komt het eerste kind dat ze heeft opgevangen van school en gaat werken in een guesthouse. De guesthouse die Remi en 'haar' stichting Madalief zelf hebben opgericht. Waarmee ze maar wil zeggen: zo kan ontwikkelingswerk er dus ook uitzien. 'Ik word een doe-het-zelver genoemd. Maar dat is een bewuste keuze. Ik wil werken binnen een kleine club. Met iets wat ik zelf heb gecreëerd.'

In het programma Expat on air van Radio Nederland Wereldomroep ging het een uurlang over ontwikkelingssamenwerking. Over de talloze Nederlanders die over de hele wereld proberen hulp te verlenen. Soms, zoals Remi, als eenling in een klein, vastomlijnd project. Soms in dienst van een grote organisatie, zoals SNV, ICCO, OxfamNovib of een van die andere reuzen. Maar klein of groot, de overeenkomst is dat ze geen van allen ontsnappen aan de discussie over de toekomst van ontwikkelingssamenwerking. Want wat hebben we bereikt met al onze goede doelstellingen? Of - nog beter - wat kunnen we bereiken?

Zonnig eiland
Journalist Aad van den Heuvel schetst in zijn nieuwste boek 'Een zonnig eiland' een cynisch beeld: het fictieve eiland Jarubo, ergens in de Grote Oceaan, leeft van ontwikkelingshulp. Door handig manipuleren weten de eilandbewoners keer op keer enorme subsidiestromen aan te boren. Controle, ho maar. 'Hun pauperdom is hun handelswaar.' Een goed verhaal blijkt voldoende om de bleke Nederlanders van de ontwikkelingsorganisatie Power for all de portemonnee te doen trekken. Van den Heuvel voert nog wel een criticaster op, ene professor Slager. Maar hij krijgt - in het boek - geen poot aan de grond. Ondanks uitspraken als: 'het idee om arme landen hulp te bieden is ooit geboren uit schuldbesef, wij immers waren de verderfelijke koloniale uitbuiters. Maar, dames en heren, schuldgevoel is altijd een slechte raadgever geweest. Met al onze hulp hebben we niets bereikt, vele landen in Afrika zijn er in die jaren zelfs op achteruit gegaan.' Luister hier naar de uitzending:

Handelsbarrières
Niet dat Van den Heuvel, die zelf ooit nog meebouwde aan een schooltje in Nairobi, de ontwikkelingssamenwerking wil stoppen. 'Nee, dat zou ik jammer vinden,' zegt hij. Maar: 'er is teveel bureaucratie'. En: 'ik vind dat er te weinig gepraat wordt over zaken die in ons eigen vlees snijden, zoals onze handelsbarrières en de subsidies die we op bepaalde producten verstrekken. En je moet je afvragen of het zin heeft om hulpverlening te bieden in een land met een falend bestuur.' In theorie vindt de journalist daarin de minister van ontwikkelingssamenwerking aan zijn zijde. Bert Koenders zei onlangs in Trouw dat ontwikkelingssamenwerking in de kern niets anders is dan investeren in landen zodat ze zelf werk kunnen creëren. 'Werk is voor iedereen nog altijd de beste mogelijkheid om inkomen te genereren,' aldus de minister. Hij verwacht daarbij veel van samenwerking met (grote) bedrijven. In deze tijden van economische crisis zouden de (mensen in de) ontwikkelingslanden zelfs kunnen 'fungeren als groeimotor voor de wereldeconomie.' Daarnaast wil de minister dat het aantal organisaties teruggebracht wordt van ruim 70 naar ongeveer 30. Er moeten dus - meer - allianties gesloten worden.

Zelfstandigheid
'Het is goed dat we in de nieuwe vorm van ontwikkelingssamenwerking uitgaan van de behoefte van de bevolking. We moeten reageren op vragen. De mensen centraal stellen en erg veel met ze samenwerken. Daardoor worden projecten meer gedragen door de bevolking,' zei Henja Visser van ICCO en Kerken in Actie in Expat on air. Zij werkte zelf zes jaar in Nepal en Oost-Timor en ziet een groeiend besef dat ontwikkelingswerk niet het antwoord is. 'Zelfstandigheid in economische zin. Dat is het antwoord. Maar je moet ze wel ondersteunen. Mijn man leidde daar een revalidatiecentrum wat nieuw is opgezet. Inmiddels wordt dat helemaal lokaal bestuurd en ook betaald. Eerder was er geen aandacht voor gehandicapten, geen hulpmiddelen, niets. Maar nu heeft Oost-Timor die voorziening wel.'

Witte mensen
Ook Anita van der Laan van SNV is positief over Koenders' ideeën voor wat wel eens ontwikkelingssamenwerking 2.0 wordt genoemd. 'Ik vind dat we nauwer moeten gaan samenwerken met het bedrijfsleven. Ook met de grote multinationals. Die kunnen we best koppelen aan boeren. Zolang boeren goed genoeg zijn opgeleid en een goede onderhandelingspositie hebben, raken ze niet ondergesneeuwd door de grote bedrijven,' aldus Van der Laan, die vijftien jaar in Nicaragua doorbracht en daar een team van adviseurs hielp om zaken op orde te krijgen. 'De tijd van witte mensen die vertellen hoe het moet, is toch echt voorbij. Er zijn ook steeds meer lokale mensen die goed zijn opgeleid en de kunst kunnen overbrengen.'

Armoede bestrijden
Het is precies de verandering die Nico Pater constateert in Mali. Maar, zegt hij, in de 25 jaar dat hij nu voor SNV in het Afrikaanse land werkt, heeft ontwikkelingswerk zich altijd ontwikkeld. 'Wij geven nu advies aan lokale organisaties. We leiden ze nu meer op. Armoede bestrijden is en blijft het doel. Maar we proberen nu advies te geven en niet de middelen te bieden. Ik zit hier om mensen te leren het zelf te doen. Zij vragen om advies. Ik pas me aan, aan hun vraag. De minister wil dat we meer gaan samenwerken met private bedrijven. Maar in essentie valt een lokale boer ook in die categorie, dat zijn immers ook kleine ondernemers.'

Resultaten
Waar het om gaat, zegt Aad van den Heuvel, is dat we resultaten laten zien. Met goede bedoelingen alleen, ben je er niet. Dat was zestig jaar geleden zo, bij de start van wat toen nog ontwikkelingshulp heette. Dat is nu zo, nu ontwikkelingssamenwerking steeds meer ter discussie staat. Mede omdat veel mensen het gevoel hebben dat er nogal wat geld verdwijnt in de bureaucratie van de grote organisaties. 'Daardoor zie je dat het draagvlak aan het afkalven is en dat is heel erg jammer. Maar je vraagt je dan ook af: weten we wel genoeg? Hoe kan het dat het in het ene land wel lukt en in het andere niet? Waarom is het in Guinee-Bissau nog steeds een puinhoop en wordt de hulp aan de Kaapverdische eilanden afgebouwd omdat het daar goed draait? Die landen werden min of meer gelijktijdig onafhankelijk,' stelt de journalist. Remi Doomernik op Madagascar is wat dat betreft een goed voorbeeld. Het geld dat haar stichting in Nederland ophaalt, gaat 1 op 1 naar het project dat wordt gedragen door de lokale bevolking.

Foto: Flickr.com/futureatlas.com