Wat heeft Berlijn waardoor veel Nederlandse kunstenaars zich er willen vestigen? Drie beeldend kunstenaars over de aantrekkingskracht van deze stad.

De enorme ruimte, de lage huren, de grote hoeveelheid galeries: Berlijn is een hotspot voor kunstenaars uit heel de wereld en dus ook uit Nederland. ‘Net als bij het voetbal bestaat er in de kunstwereld een grote hiërarchie’, zegt cultureel attaché Bart Hofstede. ‘New York en Londen staan op de eerste plaats, maar daarna volgt meteen Berlijn.’

In Berlijn leven volgens het Statistisches Bundesamt 3416 geregistreerde Nederlanders. Onder hen zijn zo'n 100 beeldend kunstenaars, schat Hofstede.  ‘Dat is met de natte vinger hoor’, waarschuwt hij. ‘Niemand is verplicht zich te registreren als kunstenaar.’ Wel meetbaar is het aantal Nederlandse culturele activiteiten in Berlijn, en dat neemt fors toe, zegt Hofstede. ‘Enkele jaren geleden waren dat er nog zo’n 800 per jaar, nu ligt het aantal rond de 1600.’

De Nederlandse overheid vindt het belangrijk dat kunstenaars naar Berlijn gaan en stimuleert het ook. Hofstede: ‘We willen dat Nederlandse kunstenaars de grens over gaan. Kunstenaars zijn gebaat met de confrontatie met het beste dat op het wereldpodium gemaakt wordt. Als je tegen internationalisering bent, kan je beter stoppen met kunst. En met subsidies ook, trouwens.'

Een van de eerste Nederlanders die naar Berlijn vertrok, was Joep van Liefland. In 1996 mocht Van Liefland (1966) in het appartement van een Duitser die juist naar Amsterdam verhuisde. ‘Al een tijdje was ik bezig om weg te gaan uit Nederland. Hier zag ik meer perspectief. Als kunstenaar wil je dat je kunst wordt gezien en dat je in een omgeving werkt, waar anderen met hetzelfde bezig zijn.

‘Berlijn was toen een heel andere stad. Het oosten was nog afgebroken en ontzettend alternatief. Mensen begonnen er allerlei clubs, cafés en restaurants. Ik vond het wel sensationeel om er te zijn. In het begin kende ik hier niemand en voelde ik me soms best eenzaam, maar ik was ook heel gelukkig. Dat ben ik hier trouwens nog steeds.’

Autocenter
 ‘Zeven jaar geleden trok ik samen met een Duitse collega in een voormalige autospuiterij. Autocenter noemden we deze ruimte; die naam hadden we gezien op een oud visitekaartje. Twee jaar geleden zijn we verhuisd naar een andere ruimte, maar de naam hebben we behouden. Autocenter is nu een kunstruimte waar ik tentoonstellingen organiseer.’

‘De laatste jaren is er veel veranderd in Berlijn. Eerst was het een soort eiland en stelde het economisch niet zoveel voor. Pas toen de politiek en de kunst naar Berlijn kwamen, keerde ook het economische en culturele leven terug. Nu is er meer geld en meer handel. De binnenwijken zijn niet meer zo goedkoop, maar in vergelijking tot Londen en Amsterdam is er nog wel veel mogelijk.’

Meer diepgang
‘Berlijn is een internationale stad. Ik ontmoet er andere mensen dan destijds in Amsterdam. Het culturele leven heeft hier meer diepgang dan in Nederland. In de omgang met Duitse kunstenaars ben ik gedwongen om me verder te verdiepen. Het is hier wat harder, de concurrentie is groot. Je moet je werk wel kunnen verkopen.’

‘Nadelen aan Berlijn? Ik weet het niet. Nou ja, het winkelpersoneel is hier erg onvriendelijk.’

Ronald de Bloeme (1971) kwam vier jaar na Van Liefland, in 2000, naar Berlijn. ‘Ik studeerde aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam, maar had het er niet zo naar mijn zin. Het ging er alleen maar over mooie kleurtjes en zo. Ik wilde naar Berlijn. Het klinkt zweverig, maar ik had een droom, een visioen, waarin ik het woord Berlijn zag staan. Ik had ook een voorliefde voor Duitse schilders. Bovendien had ik gehoord dat het kunstonderwijs in Duitsland wel zes jaar duurde. In Nederland is dat maar vier jaar.’

‘Toen ik in 1995 voor het eerst een bezoek bracht aan Berlijn, was het liefde op het eerste gezicht. Alles was er grof en rauw en dat beviel me wel. In 2000 kreeg ik een beurs van het Centrum Beeldende Kunst (CBK) Rotterdam om naar Berlijn te gaan. Dit was in Künstlerhaus Bethanien waar ik een atelierruimte kreeg met nog zo’n 12 andere internationale kunstenaars die daar een jaar lang mochten werken.’

Nederlandse kolonie
‘Toen ik kwam, was er al wel een kolonie Nederlanders, vooral theatermakers. Die was nog heel klein. Nu is die veel groter. Berlijn is ook zo’n hype geworden. Ik heb me een beetje onttrokken aan al die Nederlanders. Ik woon niet voor niets in Duitsland en wil daarom ook Duitsers ontmoeten.’

‘Berlijn was, zeker in het begin, zo ontzettend spannend. Overal waren tentoonstellingen en ateliers. Liep je het Duitse Guggenheim binnen, stond daar Jeff Koons vanwege een expositie. Alles zat er, van de kleinste tot de grootste kunstenaars. Het aanbod was optimaal en dat is het nog steeds. Neem de bekende galerie Max Hetzler. Die zat ooit in Keulen, maar ging in 1992 naar Berlijn. Nu is deze galerie heel groot en wil de rest hier ook naar toe.’

Krakers
‘Die lage huren zijn natuurlijk ook een belangrijke reden waarom hier zoveel kunstenaars zitten. Je hebt hier nog voor een appel en een ei een oude fabriekshal. Zo’n acht jaar geleden was er een legioen aan kunstenaars die hier in kraakruimtes hun carrière begonnen. Nu zijn ze gevestigd en laten ze zelf ruimtes bouwen. In Amsterdam moeten kunstenaars in kraakpanden vaak wijken voor de bouw van nieuwe appartementen. In Berlijn is zoiets onmogelijk. Hier in de wijk Treptow zijn al verschillende projectleiders langs geweest, maar de bestuurders van Berlijn willen ons niet weg. Om ons heen poppen hotels uit de grond, maar wij mogen blijven.’

‘Duitsland heeft een beter subsidiebeleid. In Nederland krijgt iedereen wat subsidie, ook al zijn ze allang beroemd of hebben ze geen talent. Duitsland voert juist een speerpuntbeleid. Minder kunstenaars krijgen steun. Maar áls je subsidie krijgt, krijg je ook nog twee tentoonstellingen en een catalogus. Duitse kunstenaars klagen altijd:‘Jullie krijgen zoveel subsidie. Maar het is ook beetje: ‘god wat zielig, die heeft nog subsidie nodig’.’

‘Nadelen aan Berlijn ken ik niet. Maar bedenk wel, Berlijn is Duitsland niet.’

Rombout Oomen (1975) woonde in 2005 zeven maanden in Berlijn en reist nu nog geregeld op en neer van Amsterdam naar zijn Berlijnse appartement. Hij is bezig met een roman over een Nederlandse kunstenaar in Berlijn. ‘Ik wilde weg uit Amsterdam en toen zei een vriend: je moet naar Berlijn. Het bleek een goede keuze. Berlijn is een prettige stad om te wonen en te werken. Er is ruimte, licht en het is er veilig.’

‘In Berlijn is een intellectueel discours dat interessanter is dan Amsterdam. Als in Duitsland een intellectueel iets zegt, dan heeft dat ook echt impact op de politiek. Dat heb je in Nederland niet zo snel. In Oost-Berlijn zitten veel jonge mensen die zich goed realiseren hoe het is om vrij te zijn. Dat brengt een bepaalde warmte met zich mee. De Duitsers die ik heb ontmoet, hielden zich bezig met politiek en lulden daar ook over. Ze hadden geen cent, maar konden de hele dag koffie drinken want er viel toch geen geld te verdienen. ’

Lage huren
‘In Berlijn houden ze de huren laag omdat anders niemand het kan betalen. Die lage huren trekken kunstenaars aan. In Oost-Berlijn was de wijk Prenzlauerberg helemaal leeggestroomd. Kunstenaars hebben het daar heel mooi gemaakt en dat trok weer leuke cafeetjes en winkels aan. Er is nog wel een duidelijke scheiding tussen Oost- en West-Berlijn. Oost was in de jaren ’90 up en coming maar West is stil blijven staan.’

‘Ondanks wat er in Berlijn in het verleden is gebeurd, heeft de stad zich uit de modder weten op te trekken. Dat hebben de inwoners zelf gedaan, de Duitsers èn de Turken. Daar kan Amsterdam nog wel wat van leren.’ 

Meer verhalen lezen over Nederlanders in het buitenland? Neem een gratis abonnement op het WereldExpat Magazine