Bijna niemand realiseert zich hoeveel privacygevoelige gegevens van iedereen worden bewaard. Uit onderzoek in opdracht van het College Bescherming Persoonsgegevens is gebleken dat de gemiddelde Nederlander in zo'n 250 databanken staat. Maar er zijn ook mensen die in wel duizenden databanken voorkomen. Vrijdag krijgt de persoon of organisatie die de privacy vorig jaar het grofst heeft geschonden de Big Brother Award.

door Sebastiaan Gotlieb

Van een aantal databanken weet iedereen wel dat hij daarin voorkomt, zoals de Gemeentelijke Basisadministratie en de Kredietregistratie in Tiel. Maar van heel veel andere databanken hebben mensen helemaal geen idee. Deskundigen maken zich steeds meer zorgen over de ongewenste effecten van deze enorme hoeveelheden data. Onderzoeker Bart Schermer van de Universiteit Leiden schreef het rapport Onze digitale schaduw.

Hij vindt dat sommige databases, met name die gevormd worden bij grote overheidsprojecten, een gevaar vormen voor de persoonlijke levenssfeer."Dan moet u denken aan bijvoorbeeld het elektronisch kinddossier en het systeem van de gecentraliseerde opslag van de gegevens uit ons paspoort. Dat zijn databases waarvan ik zeg: als overheid moet je die niet willen maken. En als burger wil je daar niet inkomen."

Probleemgevallen
Het elektronisch kinddossier (EKD) bevat bijvoorbeeld gegevens van kinderen die in contact zijn geweest met jeugdzorg. Zij kunnen gevolgd worden tot hun 33ste jaar.  Die gegevens gaan vaak een eigen leven leiden, zegt Schermer.

"Het gevolg kan zijn dat het beeld dat uit het dossier naar voren komt belangrijker wordt dan dat van de echte persoon. De bedoeling van dat kinddossier is dat het op tijd herkend wordt als kinderen in een probleemsituatie zitten. Maar er staan ook kinderen in die niet uitgroeien tot probleemgevallen. Voor hen kunnen die gegevens uit de database een heel stigmatiserende werking hebben."

De centrale opslag van paspoortgegevens is wellicht een nog groter gevaar. Die is bedoeld om fraude met paspoorten tegen te gaan, maar de politie kan de informatie ook voor andere doeleinden gebruiken. Als de landelijke database gekraakt wordt, is de ellende niet te overzien. Dan kunnen van alle Nederlanders die biometrische gegevens misbruikt worden.

Hyves
Schermer waarschuwt niet alleen voor lekken en misbruik, hij ziet ook veel gevaar in het combineren en interpreteren van afzonderlijke stukjes informatie die van iemand te vinden zijn. Zo kan een verzekeringsmaatschappij besluiten geen levensverzekering voor iemand af te sluiten naar aanleiding van informatie die op internet is gevonden.

Schermer geeft een voorbeeld."Ik heb op mijn Hyves-pagina een foto gezet van een feestje waar ik van het weekend was. Ik had daar wat gedronken en het was ontzettend gezellig. Een potentiële nieuwe werkgever of wellicht iemand die onderzoek doet in het kader van een verzekeringsmaatschappij interpreteert dat als een persoon die laveloos is geweest, dat misschien wel vaker is en daardoor een potentieel risico vormt."

Big Brother
Mensen moeten zich veel beter bewust worden van wat zij op internet achterlaten en waar zij zich bij aanmelden. De houding 'Ik heb niets te vrezen, want ik heb niks te verbergen', moet echt veranderen, vindt Schermer. Hij onderscheidt twee belangrijke scenario's waarbij dingen mis kunnen gaan met het gebruik van persoonsgegevens. Het 'Big Brother-scenario' en het 'Kafka-scenario'. Het eerste idee is ontleend aan het boek 1984 van George Orwell, waarin de overheid veel toezicht houdt op haar burgers en hen door middel van cameratoezicht onder de duim houdt.

"Ik maak me meer zorgen om het Kafka-scenario. Daarbij worden allerlei gegevens over je vastgelegd in databases waar geautomatiseerde beslissingen aan ontleend worden en jij op basis van een aantal losse brokjes informatie beoordeeld wordt. Dan krijg je het verhaal van Josef K. in 'Het proces' van Kafka. Hij wordt ergens van beschuldigd, maar weet niet waarvan en heeft ook geen middelen om zich daartegen te verzetten. Simpelweg omdat hij niet weet in welke databases hij staat."

Prijs
De organisatie Bits Of Freedom is al jarenlang waakzaam over misbruik van persoonlijke gegevens. In samenwerking met het Amsterdamse debatcentrum de Balie reikt zij vrijdag de Big Brother Awards uit aan personen, organisaties en ideeën die het meest een gevaar vormen voor de privacy. Het elektronische kinddossier en de centrale opslag van paspoortgegevens zijn goede kanshebbers voor deze prijs die niemand wil winnen.

Verder in NL Magazine:
-Een reportage over de hengstenkeuringen in de Brabanthallen in den Bosch. Nederlandse paarden zijn tegenwoordig een geliefd exportprodukt
-In onze serie in de aanloop naar de Olympische Winterspelen van Vancouver een terugblik op de Spelen van Salt Lake City in 2002 met shorttracker Cees Juffermans
-Het Nederlands Nieuws Journaal met o.a. het tekort aan strooizout door de barre winter in Nederland