De mijn en de cokesovens van 'Zeche Zollverein' in Essen, in het hart van het Duitse Ruhrgebied, behoren tot het werelderfgoed. Unesco waardeert het oude kolenmijncomplex als 'representatief voorbeeld voor de ontwikkeling van de zware industrie in Europa'. In 2001 schetste de Nederlandse architect Rem Koolhaas de contouren voor een Ruhrmetropool die het oude mijnencomplex heeft behouden en de eens mooiste mijn ter wereld heeft omgevormd tot een broedplaats voor creatieve bedrijvigheid. Het is dit jaar met recht het hart van de Europese Culturele Hoofdstad, RUHR 2010.

De Zeche Zollverein in Essen was lange tijd de grootste en modernste steenkolenmijn van de wereld. De architecten Fritz Schupp en Martin Kremmer werden, toen zij het industriecomplex tussen de twee Wereldoorlogen, eind jaren twintig, in twee lengteassen rangschikten, geïnspireerd door het Bauhaus. Zij hebben het complex van in totaal 100 hectare harmonisch vormgegeven volgens de principes van de symmetrie en de geometrie. Schupp en Kremmer hebben met Zollverein Schacht XII en de cokesfabriek (Kokerei) een uniek modelcomplex geconstrueerd dat echter in 1986 na 55 jaar kolenwinning werd stilgelegd.

Kokerei
Tegenwoordig vormen de Kokerei en Schacht XII samen een uniek industriecomplex van internationale rang met een levendig cultuurcentrum. Op het terrein van de 'mooiste mijn ter wereld' krijgt u een goede kijk op de moderne tijd van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw evenals op de ontwikkeling van de zware industrie. In het in originele staat behouden gebleven gedeelte waar de kolen in dagbouw werden gewonnen, is het museumpad aangelegd. Het loopt door de gebouwen van de voormalige zeverij en de kolenwasserij langs gigantische machines en transportbanden. De vele hallen op het terrein zijn een geliefd podium voor muziekuitvoeringen, mede dankzij de goede akoestiek. En dat op een steen-(kolen-)worp afstand van Nederland.

Pionier
Zollverein is door de grondleggers in 1848 genoemd naar de toen net gevormde vrijhandelszone van veertien Duitse staatjes, die het begin vormde van de economische en sociale vooruitgang in Duitsland met het Roergebied als centrum. Franz Haniel (1179-1868), een industrieel pionier die ook aan de wortels van het huidige MAN-concern heeft gestaan, combineerde dertien steenkoolconcessies en liet de eerste schacht graven. Het was de eerste keer dat steenkool niet aan de oppervlakte werd gegraven maar onder een rotslaag van 100 meter diep.

Mijnwerkers
In 1851 werden de eerste steenkolen naar boven gehaald: 256 mijnwerkers produceerden dat eerste jaar 13.000 ton kool. Een kleine veertig jaar later was het aantal mijnwerkers al vertienvoudigd, en was de productie opgelopen tot het 75-voudige. In 1932, toen de moderne Schacht XII in gebruik werd genomen, was men in staat in één dag net zoveel steenkool te produceren als in het begin in een heel jaar. De cokesfabriek 'Kokerei', wederom gebouwd naar de plannen van Fritz Schupp, kwam in 1961 in productie. Op zijn hoogtepunt 'bakte' men in de fabriek elke dag uit 10.000 ton steenkool 8.600 ton cokes. Daarvoor werden 304 ovens gestookt tot 1250 graden Celsius. Uit de vrijgekomen gassen werden producten gemaakt als ammoniak, benzeen en teer. In die tijd werkten er alleen in de cokesfabriek al duizend mensen.

Monumentenlijst
Het einde van het staal- en steenkolentijdperk betekende ook de sluiting van de Zollverein in Essen. Ondanks de ver doorgevoerde rationalisatie was de grootste kolenmijn van het Roergebied niet opgewassen tegen de buitenlandse concurrentie die veel goedkoper kon produceren. Op 23 december 1986 ging na 135 jaar steenkoolproductie de laatste ploeg ondergronds. Eigenaar Ruhrkohle AG vroeg een sloopvergunning aan maar de beweging om het complex te behouden was sterker. Een paar dagen voordat de laatste ploeg aan het werk ging werd Zollverein geplaatst op de monumentenlijst.

Rem Koolhaas
Het plan was om het Zollverein-gebied een nieuwe functie te geven. De hallen werden gerestaureerd en nieuwe gebruikers trokken erin, voornamelijk kunstenaars en artistieke ondernemers. Culturele evenementen trokken steeds meer bezoekers naar was eens een 'Verboden Stad' was. De bijschrijving op de Unesco-lijst voor Werelderfgoed bezegelde de structurele veranderingen. De Nederlandse architect Rem Koolhaas ontwikkelde in 2001/2002 een masterplan om het industriële monument met gevoel onderdeel te maken van het publieke leven.

RUHR 2010
Het voorlopig sluitstuk was de opening van het Ruhr Museum op 10 januari 2010, aan het begin van het jaar waarin Essen en het hele Roergebied Culturele Hoofdstad zijn onder het motto RUHR 2010. Zollverein is omgevormd tot een culturele broedplaats van 100 hectare, waarin ook nu weer zo'n duizend mensen werk vinden.