Politieke leiders vergaderen zich suf, Occupy Wall Street protesteert en economen zijn de weg kwijt. Een echte oplossing voor de financiële en economische crisis lijkt verder weg dan ooit. Pleisters plakken helpt niet meer maar niemand durft de wond open te snijden. Wat zijn de alternatieven?

De economie staat op springen en is goed ziek. Maar niemand, zelfs Occupy Wall Street niet, brandt zijn vingers aan de vrije markt. Dat is taboe sinds het failliet van het communisme. Maar er bestaan andere modellen met minder of zelfs geen groei en een andere rol voor de banken.

'We zijn met elkaar bezig de poten onder onze eigen stoel weg te zagen. Als je nu niet ziet dat het zo niet verder kan, dan ben je een struisvogel die zijn kop in het zand steekt. Het rommelt aan alle kanten.'

Autarkie
Huub van Laarhoven voelt zich geen dromer of geitenwollen sok. Als architect streeft hij naar autarkie. Hij ontwerpt huizen die voorzien in hun eigen behoefte aan brandstof, warmte, elektra en water. Daarvoor gebruikt hij simpele bouwmaterialen dicht bij huis zoals bomen, grasdaken en strobalen afgesmeerd met leem voor de muren. Voor fundering gebruikt hij glasschuim, een sterk isolerende stof die overblijft bij het omsmelten van gebruikt glas.

Energieverslindende ventilatie of airco-systemen zijn niet nodig. ‘In Iran gebruikten ze eeuwen geleden al schoorstenen om warme lucht aan te zuigen en langs koude waterbaden te leiden'. Liefst zou Van Laarhoven het autarkische idee van een kleinschalige economie waarin mensen op lokaal niveau zelf kunnen voorzien in energie, water, voedsel, bouw- en grondstoffen ook toepassen in grote steden. Hij noemt voorbeelden van onderzoek en projecten in bijvoorbeeld New York, maar beseft het niet eenvoudig is.

Gebakken lucht
Van Laarhoven is geen naïeve idealist, die zich afwendt van de buitenwereld. 'Ik ben geen econoom maar ik zie wel dat we met z'n allen gebakken lucht verkopen. Economie moet weer dienstbaar worden'.

Dat is ook min of meer de boodschap van Servaas Storm, macro-econoom aan de Technische Universiteit Delft: 'De economie die groeit bijvoorbeeld met twee procent per jaar, dat is al heel veel. Tegelijkertijd zien we dat beleggingen 15 of 20 of zelfs 25 procent rendement opleveren. Dan kan je je afvragen waar dat rendement dan vandaan komt als de productie, de consumptie en de werkgelegenheid maar met 2 procent groeien. 'Dat is dus voor een heel erg groot deel inderdaad gewoon lucht.'

Grof speculeren
Storm schetst het probleem dat banken en beleggers hun kapitaal nauwelijks meer hebben geïnvesteerd in de echte economie zoals productie en nieuwe technologie, want dat levert relatief weinig rendement op. In plaats daarvan zijn ze grof zijn gaan speculeren in ingewikkelde financiële producten en in zaken als olie, graan en grondstoffen waarvan de prijzen vervolgens omhoog schoten.

De econoom ziet de oplossing maar zeer ten dele in autarkie, een kleinschalige economie waarin mensen op lokaal niveau zelf voorzien in energie, water, voedsel, bouw- en grondstoffen. 'Het is goed omdat mensen weer betrokken raken bij de besluiten die genomen worden. Het is een soort democratisering van de energievoorziening. Maar sommige productieprocessen kan je niet kleinschalig uitvoeren. En zaken als klimaatverandering moet je mondiaal oplossen.'

Krimpeconomie
Storm ziet wel wat in het aanpakken van de groeieconomie. De Amerikaan Herman Daly pleitte in de jaren zeventig van de vorige eeuw al voor een 'Steady State Economy' met amper economische groei om te voorkomen dat we al onze hulpbronnen zouden opsouperen. 'Een duurzame wereld waarin de rijke landen zouden moeten streven naar nul procent groei of zelfs een krimp van de economie, is weer een actueel discussiethema onder economen. Maar het leeft natuurlijk niet breed', geeft Storm toe.

Professor Wim Heijman van de Universiteit Wageningen promoveerde ooit op het onderwerp en gelooft niet in een economie zonder groei: 'Groei is waarschijnlijk onvermijdelijk gezien de verwachte groei van de wereldbevolking.  Als je nu zou zeggen ' we stoppen met groeien' , dan zou je een groot deel van de wereldbevolking tot armoede veroordelen. De bevolking van Kenia verdubbelt iedere 14 jaar. Als je dus het inkomen per hoofd constant zou willen houden, moet ook de productie iedere 14 jaar verdubbelen'.

Overheidsbemoeienis
Naast een ingrijpend geboortebeleid is er vergaande innovatie nodig om te voorkomen dat de natuurlijke hulpbronnen uitgeput raken. Heijman pleit ook voor minder consumptie en veel meer overheidsbemoeienis om ervoor te zorgen dat vrije markt goed en eerlijk functioneert. Om te zorgen dat er geïnvesteerd wordt in duurzame technologie en om de bankensector weer in het gareel  te brengen.

Maar dwingt de vrije markt zelf niet tot een economie die per definitie moet groeien? En is het dus niet logisch om de vrije markt zelf ter discussie te stellen? Dat is onder economen nog een heel groot taboe. Servaas Storm: 'Bijna niemand durft meer aan te komen met grootse alternatieven of systemen na wat we de afgelopen 150 jaar hebben meegemaakt'. Na Marx durft kennelijk niemand meer de bal op te pakken.