Hoe zag het leven in Kamp Westerbork er precies uit? Op zoek naar een antwoord zijn archeologen gaan graven op de vuilstort van het doorgangskamp voor joden in de Tweede Wereldoorlog. Een rondgang langs de gevonden bezittingen roept herinneringen op.

'Ik kan me mijn moeder niet voorstellen zonder parfumflesje. Dat had ze zeker meegenomen', vertelt Micha Schliesser. Hij was als baby van anderhalf een van de eerste joodse bewoners van Kamp Westerbork. 'Mijn vader was nummer 127, dus dan zal ik wel nummer 128 zijn geweest.'

Micha geeft veel lezingen op scholen over de holocaust. Ruim 107.000 joden werden vanuit Westerbork per trein afgevoerd naar de Duitse vernietigingskampen. Maar er is weinig overgebleven dat daar nog aan herinnert. De opgegraven bezittingen kleuren het beeld in van het leven in het kamp.

Waanzinnig idee
De opgraving maakt veel bij Micha los. 'Eerst vond ik het een waanzinnig, belachelijk idee, maar nu vind ik dat er een permanente collectie van moet komen.' Vooral de vitrine met ronde brillen en kammetjes van kampbewoners raakt hem.

'Hier kan ik bijna van huilen. Het waren levende mensen die deze dingen hebben achtergelaten. Of ze konden ze in alle opwinding niet meer vinden op de avond dat ze hoorden dat ze 'op transport' moesten. Vier dagen later waren ze waarschijnlijk dood.'

Joodse vluchtelingen
Micha Schliesser en zijn ouders kwamen voor de oorlog, in 1939, als vluchteling naar Nederland. Ze waren op doorreis naar de Verenigde Staten. Hoewel ze hun visa deels al op zak hadden, werden ze in Oldenzaal bij de Nederlandse grens opgepakt en via Rotterdam naar een kazerne in Amsterdam gestuurd.

Daar werd vader Schliesser gevraagd of hij 'vrijwillig' met zijn gezin naar Westerbork wilde gaan. Dan kon hij meehelpen om het joodse vluchtelingenkamp daar op te bouwen. Erg vrijwillig was die keus overigens niet, want in Amsterdam werden de kinderen in aparte barakken ondergebracht.

Stuk moerasland
De Nederlandse regering liet het vluchtelingenkamp Westerbork in 1939 aanleggen op een moerassig stuk grond op de Drentse heide. De oorspronkelijke locatie op de Veluwe stuitte op bezwaren van de toenmalige koningin Wilhelmina: ze wilde geen kamp op zo’n vijftien kilometer van haar paleis ’t Loo.

De regering trok geen cent uit voor het kamp. In plaats daarvan werd een beroep gedaan op de joodse gemeenschap. 'We betaalden voor onze eigen gevangenis', verzucht Micha. Hij windt zich er dan ook enorm over op dat de regering 70 jaar later wéér mensen wegstuurt die als baby of kind naar Nederland kwamen.

Jammerlijk mislukt
Het plan om de joodse vluchtelingen na de Duitse inval in mei 1940 via Zeeland naar Engeland te evacueren, mislukte jammerlijk. Ze kwamen niet verder dan Leeuwarden. In overleg met de Joodse Gemeente in Nederland besloot de regering toen dat ze zouden terugkeren naar kamp Westerbork.

Vader Schliesser wilde niet onderduiken of illegaal in Amsterdam blijven. 'In dat opzicht was hij een typische Duitser.' Het gezin ging dus ook terug naar Westerbork. Veel keus hadden ze toch niet. 'Als je een boer in de omgeving om hulp vroeg, zei hij ja en bracht je de volgende dag naar het kamp. Daar kreeg hij 2,50 voor.'

Spelende kinderen
Micha pakt de deksel van een porseleinen botervlootje uit een van de dozen met opgegraven spullen. Nog helemaal gaaf. 'Wie neemt zoiets nou mee?' Daarentegen is er nauwelijks speelgoed gevonden, vertelt archeoloog en projectleider Ivar Schutte: alleen een dobbelsteen, wat domineestenen en glazen knikkers.

Micha kan zich geen knikkers herinneren. Hij was zeven toen hij het kamp in 1945 verliet, maar veel herinneringen zijn verdrongen. Ook van ander speelgoed weet hij niets meer. 'Waarschijnlijk speelden we kinderspelletjes, tikkertje of verstoppertje. De meeste kinderen wisten niet goed wat speelgoed was.'

Geluk gehad
Micha had gehoopt iets herkenbaars te vinden om het gat in zijn herinnering op te vullen. Bijvoorbeeld het leren schoentje dat hij in het moeras verloor. Daarna moest hij twee jaar op klompen lopen. Er ligt wel een klein schoentje in een doos. Maar dat is het niet, en Micha was toch nog te jong om het zich te herinneren.

Het gezin Schliesser bleef uiteindelijk tot aan de bevrijding in 1945 in Westerbork. Vader Schliesser had het geluk dat hij door commandant Gemmeker was aangesteld als hoofd van de textielafdeling in het kamp. 'Dat waren belangrijke mensen, die gingen niet gauw op transport.' Daarmee behoorden ze tot de weinigen.