Wat doet een Nederlandse James Bond in het buitenland? Die vraag komt op nadat bekend werd dat Turkije in 2011 een agent van de inlichtingendienst AIVD heeft uitgewezen. Het was een van de zeldzame keren dat de buitenlandse afdeling van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst in het nieuws kwam.

Over de AIVD bestaan veel misverstanden, zegt jurist en 'inlichtingen-watcher' Roger Vleugels. 'Veel mensen denken dat de AIVD zich alleen op het binnenland richt, maar de dienst heeft sinds 2002 ook een buitenlandse tak waar een kwart van de medewerkers, zo’n vierhonderd mensen, is ondergebracht.'

Openbare orde
Die buitenlandse tak richt zich onder meer op het in kaart brengen van radicaal-islamitische groepen in het buitenland en het gevaar dat die opleveren voor de veiligheid in Nederland. Dat onderzoek is door de aanslagen van 11 september 2001 intensiever geworden. Daarnaast houdt de dienst zich bezig met immigratie; uit wat voor landen komen mensen die zich in Nederland vestigen en wat voor gedachtegoed nemen ze eventueel met zich mee?

'Een derde, en misschien wel belangrijkste doel is: achterhalen wat die jihad, die migratie en andere ontwikkelingen kunnen betekenen voor de openbare orde en de veiligheid in Nederland. Bijvoorbeeld: het Koerdische conflict in Turkije. Als dat escaleert kan dat ook in Nederland tot spanningen tussen de Turkse en Koerdische gemeenschap leiden. We hebben dat vorig jaar ook gezien.'

PKK
Daarmee refereert Vleugels aan felle protesten van Turkse Nederlanders in verscheidene Nederlandse steden tegen geweld van de Turks-Koerdische PKK-beweging. In Amsterdam ontaardde het protest in oktober in rellen waarbij gewonden vielen.

Volgens de Nederlandse media verzamelde de uitgewezen AIVD-agent, die als diplomaat verbonden was aan de Nederlandse ambassade in Ankara, ook informatie over de radicale Turkse islamitische beweging Hizbullah.

De AIVD en andere officiële instanties willen er niets over zeggen, behalve dat de AIVD’er als verbindingsman met de Turkse inlichtingendienst een accreditatie had van de Turkse autoriteiten. 'Hij had bij wijze van spreken een groot stempel 'AIVD' op zijn voorhoofd', aldus een woordvoerster van de inlichtingendienst.

Reizende posten
De meeste medewerkers van de buitenlandse tak werken volgens Vleugels op het hoofdkantoor in Zoetermeer. 'Maar je hebt er ook enkele tientallen mensen die op AIVD-posten in het buitenland werken, in een twintigtal landen, in Oman, in Ankara, in Caracas, in Washington, in Moskou. Dat kunnen zelfstandige posten zijn, maar ze kunnen ook zijn ondergebracht bij een ambassade, zoals in Ankara. In het Midden-Oosten heb je ook reizende posten.'

De medewerkers op de posten hebben vooral een bureaufunctie en sturen anderen aan. 'Dat zijn nog eens een paar honderd mensen', zegt Vleugels. 'Dus het gaat bij buitenlandse spionage om veel meer mensen die op de loonlijst staan.' Ze geven bijvoorbeeld Nederlandse ambassademedewerkers aanwijzingen die op recepties en met andere contacten het inlichtingenwerk doen. 'Maar ze sturen ook infiltranten in de Koerdische gemeenschap aan, als we het over Turkije hebben.'

Journalisten
Ook journalisten zijn volgens Vleugels geliefd als informant. 'Journalisten hebben een bijna automatische dekmantel. Spionnen moeten, als ze ergens infiltreren, een verhaal hebben waarom ze daar opduiken. Dat hoeft een journalist niet. Die is gelegitimeerd om waar dan ook binnen te stappen. Een al te nieuwsgierige vraag kan argwaan wekken, maar van journalisten zijn mensen niet anders gewend dan dat ze vervelende vragen op verkeerde momenten stellen.'

Namen wil Vleugels niet noemen, maar hij zegt in zijn omgeving aardig wat journalisten te kennen die zijn benaderd door de AIVD. Als jurist verleent hij verslaggevers bijstand die inzicht eisen in overheidsdocumenten.

Over de reden van de uitzetting van de Nederlandse diplomaat blijft het gissen. Het is ook niet bekend of hier sprake was van de gebruikelijke wederkerigheid; dat Nederland ook een Turkse diplomaat heeft gelast te vertrekken.