Dit voorjaar verschijnt de nieuwe Schrijfwijzer van Jan Renkema. Het is een van de meestgebruikte taaladviesboeken die ons taalgebied rijk is. Maar niet alle taalgebruikers weten altijd hun weg naar zulke naslagwerken te vinden. De top 5 van meestgemaakte taalfouten.

Iedereen maakt taalfouten. Is het niet uit onkunde, dan wel uit slordigheid of doordat je blinde vlekken hebt voor bepaalde fouten. En soms zit de taal zo ingewikkeld in elkaar, dat het bijna niet goed te doen is zonder een graad in de Taalkunde te hebben.

Is het daarom niet zo erg, taalfouten maken? Toch wel, want het zegt iets over jou als schrijver, net zoals je manier van praten en de kleding die je draagt iets over jou zeggen. Het kan een symptoom zijn van slordigheid, laksheid of, erger nog, desinteresse.

Top vijf en alarmschijf
Tegen slordigheid valt misschien niet veel te doen, maar onkunde is nooit een excuus: er zijn voldoende toegankelijke, goede taaladviesboeken om de valkuilen van de taal te ontwijken. En laat je in een verder goede tekst af en toe eens een steekje vallen, dan is dat natuurlijk helemaal niet erg.

In dit artikel vind je de top 5 van meestgemaakte taalfouten, met een heel korte toelichting. Wil je weten hoe het precies zit? Kijk dan in de taaladviesboekentop-5 voor een taalgids naar keuze.

1. Spatie of geen spatie, dat is de vraag
Met stip op 1: los-vastfouten. Toch kan de regel niet eenvoudiger: schrijf samenstellingen aan elkaar. Een samenstelling is een woord dat je vormt door twee of meer woorden te verbinden die ook zelfstandig voorkomen. Samenstellingen hebben één hoofdklemtoon. Het is daarom autosleutel, communicatieadviseur, fietsbel, socialemediastrategie. Dreigt het fout te gaan met de uitspraak? Zet dan een koppelteken: lente-uitjes.

2. Wat, dat, die, deze, zijn of haar regels?
Op nummer 2: verwijsfouten, met een sterretje voor de haar-ziekte. Het paard die, het boek wat, het schip en haar kapitein. Ook deze fout is eenvoudig te voorkomen:

• verwijs naar een mannelijk woord met hem, zijn, die, deze;
• naar een vrouwelijk woord met haar, die, deze;
• en naar een onzijdig woord met hem, zijn, dat.

Het is daarom: het paard dat, het boek dat, het schip en zijn kapitein.

Twijfel je over het woordgeslacht? De oplossing is altijd onder handbereik: kijk in een woordenlijst. Bijvoorbeeld online in Het Groene Boekje.

3. Spel(l)ing en d’s, t’s en dt’s
Een spelfout overkomt iedereen wel eens. Ook een fout in de werkwoordspelling gebeurd voordat je het doorhebt (dat moet natuurlijk zijn: gebeurt of is gebeurd). Sommige dt-fouten komen heel vaak voor. Googel je 'ik wordt', dan krijg je 1,3 miljoen treffers; 'wordt ik' levert zelfs 2,1 miljoen treffers op ... Op nummer 3 staan dan ook de spelfouten.

Twijfel je aan de spelling van een woord? Raadpleeg een woordenlijst. Bijvoorbeeld Het Groene Boekje. Voor de werkwoordspelling heeft het taaladviesboek Voor de vorm een handig stappenplan (zie tabel onderaan).

4. Hij werd misselijk en gauw opengesneden
Op de vierde plaats: fouten met samentrekkingen. Zinnen kun je samennemen, waarbij je woorden kunt weglaten. In plaats van Ze kocht bloemen en ze kocht een auto, kun je efficiënt zeggen: Ze kocht bloemen en een auto. Dit kan uitsluitend als er aan drie voorwaarden is voldaan: de vorm, de betekenis én de functie van die weggelaten (of eigenlijk: samengenomen) woorden moeten gelijk zijn.

Een zin als Zes worsten at hij en werden uit zijn buik gehaald voldoet daar niet aan: zes worsten is lijdend voorwerp bij at hij, maar onderwerp bij werden uit zijn buik gehaald. Soms is het wat lastiger. Zie je de fout in de tussenkop van punt 4? (Werd is koppelwerkwoord bij misselijk, maar hulpwerkwoord bij opengesneden.)

Een bekende (maar niet heel vaak voorkomende) samentrekkingsfout is de tante betje, waarin gezondigd wordt tegen de woordvolgorde in bijzinnen.

5. De meester en de leerling is in de bonen
Op de laatste plaats in de top 5 staan de zogeheten congruentiefouten. Er moet congruentie ('overeenstemming') zijn tussen het onderwerp en de persoonsvorm bij dat onderwerp. Bij een meervoudig onderwerp hoort daarom een persoonsvorm in het meervoud. De meester en de leerling zijn twee mensen, en daarbij hoort het werkwoord zijn.

Maar let op: bij noch ... noch, zowel ... als en soortgelijke constructies hoort een persoonsvorm in het enkelvoud, tenzij een of beide delen van het onderwerp meervoudig zijn: De meester noch de leerling wist het antwoord en De meester noch de leerlingen wisten het antwoord.

Alarmschijf: de hunnen komen!
Het verschil zien tussen hun en hen is zelfs voor de beste leerling van de klas een hele opgave. En niet zo gek: het is een verzonnen onderscheid. Maar met hun is nog iets aan de hand: dat wordt steeds vaker gebruikt als onderwerp, bijvoorbeeld in: Hun hebben daar geen weet van. De grammatica schrijft hier Zij voor.

Taalkundigen denken dan: zowel zij (ze) als hun is een persoonlijk voornaamwoord in de derde persoon meervoud. In onbeklemtoonde positie kan dan uitsluitend ze, en in beklemtoonde positie uitsluitend zij worden gebruikt als onderwerp, maar in dit laatste geval wordt in toenemende mate hun gebruikt. En na deze analyse denken ze: mooi, taalverandering in de praktijk! Wat zal de oorzaak daarvan zijn? Maar als taalgebruiker denken zij: moet dat nou? Taalkundigen zijn tenslotte ook maar mensen.

Vijf plus één taaladviesboeken
Tegenover de top 5 van taalfouten en de alarmschijf staan zes fijne taalboeken met elk hun eigen kwaliteit. Dus geen excuus meer om het fout te doen, wat voor soort tekst je ook schrijft.

In alfabetische volgorde:

Meer artikelen lezen voor en door Nederlanders in het buitenland? Neem een gratis abonnement op het WereldExpat Magazine!