Voedselrellen zijn terug van weggeweest. De huidige opstand in Noord-Afrika begon met volkswoede vanwege de hoge broodprijzen. De pijlen zijn vooral gericht op speculanten die actief zijn op de voedselmarkt. Maar er is meer aan de hand.

De natuur helpt niet mee: landbouwgebieden in Australië en Pakistan staan onder water. De Chinese graanprovincies kampen met enorme droogte. De Landbouw- en voedselorganisatie van de VN (FAO) wijdde er deze week zelfs een 'special alert' aan. Want als China graan moet importeren, heeft dat enorme gevolgen voor de wereldhandel.

Olivier (Congo): ‘Onrechtvaardig’

In de hoofdstad Kinshasa van de Democratische Republiek Congo zijn ze wel gewend dat voedsel zonder aanwijsbare reden duurder wordt.

De gemiddelde Congolees heeft zijn koopgedrag als gevolg van de crisis aangepast. In plaats van een hele zak rijst of meel, koopt hij nu een kleinere hoeveelheid die in de winkel wordt afgewogen.

Olivier staat aan het hoofd van een gezin van zes mensen. Hij is niet arm en niet rijk. Hij maakt zich over de ‘onrechtvaardige prijsstijgingen’ waar de overheid niets tegen doet. ‘Maar anders dan in andere landen komen Congolezen niet in opstand. Wij accepteren dit lijden.’
 

Maar ook zonder natuurrampen staan de voedselprijzen onder druk. Dat komt door de groeiende wereldbevolking (bijna 7 miljard), de toenemende vraag naar vlees en de gevolgen van klimaatverandering. En als voedselexporterende landen na een slechte oogst de opbrengst voor zichzelf houden, heeft dat direct gevolgen voor importerende landen. De opstanden in Tunesië en Egypte, beide afhankelijk van het buitenland, begonnen met protesten tegen stijgende voedselprijzen.

Onvoorspelbaar
Prijzen worden verder opgedreven doordat er druk gespeculeerd wordt op de voedselmarkt. Dat gebeurt door investeringsfondsen op de termijnmarkten van New York, Londen en Chicago. Beleggers kopen voedselgrondstoffen, houden de partij vast en verkopen weer op een gunstig tijdstip. Die ondoorzichtige handel veroorzaakt onvoorspelbare prijsschommelingen, zegt Agnes van Ardenne, de Nederlandse vertegenwoordiger bij de FAO. 'De snelheid waarmee die plaatsvinden, kunnen we nauwelijks bijhouden. De markt is niet meer transparant.'

De FAO onderzoekt wie de belangrijkste spelers zijn op de termijnmarkten. De organisatie werkt aan regels voor transparantie en een 'code of conduct' voor speculanten en instellingen die voedselspeculatie financieren. Ook de G20 maakt zich daar sterk voor. Van Ardenne hoopt dat de 20 grootste industrielanden regels opstellen voor de voedselmarkten. Net zoals die eerder zijn gemaakt voor de financiële markten. En ook de Europese Unie wil meer inzicht in de activiteiten van banken en beleggers op de termijnmarkten.

Niet overdrijven
Maar de rol van speculanten moet niet overdreven worden, zegt Rick Torken, hoofd van Agri Commodities van ABN-AMRO, dat zich niet met speculaties bezighoudt, benadrukt hij. 'Als je de analyses bekijkt, zijn die (is speculatie) maar gedeeltelijk de oorzaak van prijsstijgingen. Niet meer dan vijf tot tien procent.' En de banken zijn daar volgens Torken nauwelijks bij betrokken. 'De investeringsfondsen die speculeren in voedsel, nemen veel risico. Die worden over het algemeen niet gefinancierd door banken, maar door individuele beleggers.'

Veel zorgwekkender is volgens Torken dat de VS en Europa al tientallen jaren hun boeren subsidiëren, waardoor goedkope producten gedumpt worden op de markten van arme landen. Tegelijk kregen ontwikkelingslanden nauwelijks toegang tot de westerse markt.

'De gesubsidieerde landbouw heeft de geleidelijke toename van de voedselproductie in opkomende markten tegengehouden. Er was geen enkele reden voor ontwikkelingslanden om te investeren in nieuwe, eigen landbouwproductiecapaciteit. En daar krijgen we nu de rekening van gepresenteerd. Eigenlijk al vanaf 2008, toen de eerste voedselrellen uitbraken.' Als die investeringen wel hadden plaatsgevonden, zou er zelfs voldoende capaciteit geweest zijn om aan de huidige en toekomstige vraag te voldoen.

Geen verbod
Zelfs een geringe schommeling op de grondstoffenmarkten kan de voedselprijzen met tientallen procenten omhoog stuwen. Inmiddels besteden consumenten in ontwikkelingslanden al 70 tot 80 procent van hun salaris aan voedsel. In Europa en de VS is dat maar 12 procent.

Ondanks de wereldwijde instabiliteit die hoge voedselprijzen kunnen veroorzaken, ziet Van Ardenne geen heil in een verbod op voedselspeculatie. Internationaal is er volgens haar geen draagvlak en op nationaal niveau werkt het niet. Rick Torken van ABN-AMRO is het daarmee eens: 'Je neemt een klein deel van het probleem, als dat er al is, weg. Je kunt wel iets doen aan de structuur van de beurs. Ik heb geen enkel bezwaar tegen meer transparantie.'