'Sommige dingen kunnen nu eenmaal niet door de haak', zei voormalig minister van Financiën Wouter Bos. 'Hij heeft de klok al horen bellen, maar weet niet hoe laat het is', orakelde voetbalfenomeen Johan Cruijff. Ruikt u al nattigheid? Deze bekende Nederlanders haalden verschillende uitdrukkingen door elkaar.

Iedereen doet het, van professor tot vuilnisman en van politicus tot acteur, volkszanger of schrijver. Allemaal verhaspelen we wel eens spreekwoorden of uitdrukkingen. En dat levert vaak grappige versprekingen op, zoals nattigheid ruiken, waar natuurlijk nattigheid voelen of lont (of: onraad) ruiken is bedoeld.

Waarom verhaspelen we?
Een verhaspeling lijkt op kortsluiting in het hoofd. Onbedoeld wordt een verband gelegd tussen uitdrukkingen of woorden die wat hun voorkomen of betekenis betreft veel op elkaar lijken. En dan gaat het mis. Zo zei zanger Marco Borsato eens: 'Ik weet niet of alle stenen uit de kast zijn.'

Hierin zijn de uitdrukkingen de onderste steen boven keren 'alles eraan doen om iets op te helderen' en een lijk in de kast 'een onverwachte tegenvaller' door elkaar gehaald. Die hebben met elkaar gemeen dat ze gaan over iets wat verborgen is.

Dat verhaspelingen een komisch effect hebben, komt doordat de uitdrukkingen zo bekend zijn, dat direct opvalt dat er iets fout gaat, ook al is niet altijd meteen duidelijk wat er precies mis is. Soms is het een puzzel om te achterhalen welke uitdrukkingen door elkaar zijn gehaald. Dat heeft te maken met de manier waarop de verhaspeling is ontstaan.

Verkeerd woord gebruikt
Soms staan er in een uitdrukking een of meer woorden die er niet in thuishoren. Zo zei voetbaltrainer Arie Haan eens: 'Als het kalf verdronken is, gaat men de gracht dempen.' Dat moet natuurlijk zijn: als het kalf verdronken is, dempt men de put, 'problemen worden pas opgelost als het te laat is'. Deze verhaspeling heeft overigens wel iets logisch: grachten worden immers ook gedempt, alleen komen daar geen verdronken kalveren aan te pas ...

Woorden omgewisseld
Een verhaspeling kan ook ontstaan doordat woorden van plaats verwisselen. Bijvoorbeeld deze van zanger Gerard Joling: 'Je hoeft geen eikel te zijn om aan een boom te hangen.' Hij bedoelde eigenlijk: je hoeft niet aan een boom te hangen om een eikel te zijn.

Uitdrukkingen verward die hetzelfde klinken
Wanneer uitdrukkingen worden verhaspeld die wat vorm betreft wel op elkaar lijken, maar die heel verschillende betekenissen hebben, wordt het extra lastig om te achterhalen wat er nu eigenlijk is bedoeld. Zo zei cabaretière Karin Bloemen: 'iemand de grond onder de voeten wegmaaien'.

Dat is een verhaspeling van iemand het gras voor de voeten wegmaaien 'hem voor zijn' en de grond onder zijn voeten voelen wegzakken 'zijn bestaanszekerheid verliezen'. Als luisteraar of lezer moet u nu zelf bepalen welke van deze uitdrukkingen de verhaspelaar wilde gebruiken.

Uitdrukkingen verward die hetzelfde betekenen
De meestgemaakte verhaspeling is dat twee of meer uitdrukkingen waarvan de betekenissen op elkaar lijken, tot een nieuwe uitdrukking worden gesmeed. Het resultaat is meestal grappig, en opmerkelijk is dat de figuurlijke betekenis gewoon blijft bestaan, alsof de betekenissen van de verhaspelde zegswijzen bij elkaar worden opgeteld of in elkaar opgaan.

Bijvoorbeeld: niet door de haak kunnen is dan wel een verhaspeling van niet door de beugel kunnen en niet in de haak zijn, het is toch duidelijk wat er wordt bedoeld, want beide uitdrukkingen betekenen 'onacceptabel zijn'.

Uitdrukking verward met de eigen betekenis
Een verhaspeling kan ook ontstaan doordat de uitdrukking wordt verward met de betekenis ervan. Presentator Menno Bentveld zei bijvoorbeeld: 'Er gloort hoop aan het einde van de tunnel', wat een vermenging is van er gloort licht aan het einde van de tunnel en de betekenis ervan: 'er is hoop'.

Zijn verhaspelingen altijd fout?
Omdat verhaspelingen komisch zijn, kun je natuurlijk ook expres verhaspelen om de lachers op de hand te krijgen. Fred Onderbuik, een typetje van Jeroen van Koningsbrugge in Draadstaal, verhaspelt bijvoorbeeld voortdurend: 'Daar zie ik wel toekomstmuziek in', 'M’n broek zakt ervan van m’n stoel', 'met nota beide benen'...

Maar ook afgezien daarvan zijn verhaspelingen niet per se fout. Sommige verhaspelingen worden zo vaak gemaakt, dat ze een eigen leven zijn gaan leiden. Dat klopt als een bus is bijvoorbeeld gewoon in een woordenboek te vinden, maar het was oorspronkelijk een vermenging van dat klopt als een zwerende vinger en dat sluit als een bus. Ook verexcuseren is een verhaspeling, namelijk van verontschuldigen en excuseren.

Soms wordt een verhaspeling zo vaak gebruikt, dat u haar misschien niet meer als een verspreking zult herkennen. Bijvoorbeeld: van kinds af aan, zich beseffen, duur kosten, zwaar wegen of, en deze komt heel vaak voor, als man, vrouw, lezer, schrijver, advocaat, ... zijnde.

Verhaspelingen in het buitenland
Hoe vergaat het Nederlanders die al lange tijd in het buitenland wonen? Maakt u veel verhaspelingen, of zijn spreekwoorden en uitdrukkingen juist sterk verankerd in uw geheugen? Wij zijn benieuwd naar uw ervaringen.