Mieke Janssen-Matthes

Expertise

Interculturele pedagogie

Mieke Janssen-Matthes is transcultureel pedagoog. In 1992 startte zij de interculturele pedagogische praktijk MIJAM, waar zij jongeren en opvoeders in wisselende culturen adviseert. Zij schreef de boeken: Op reis naar Anderland waarin kinderen op een interactieve manier worden begeleid bij een vertrek en 'Het geheim van Anderland' voor kinderen die al in het buitenland wonen. Het geheim van Anderland is ook in het Engels verkrijgbaar. Mieke werkt sinds 1953 met kinderen die te maken krijgen met cultuurwisseling. Ze is zelf grootmoeder in een internationale familie, waarin zes verschillende culturen hun plaats hebben.

Voor meer informatie over Anderland: www.kit.nl.

Een verhuizing, en zeker een verhuizing naar het buitenland, maakt opvoeden ingewikkelder. Onbekende invloeden van buiten komen op je gezin af. Wat in Nederland mag en kan, binnen en buiten het gezin, kan en mag niet automatisch ook in het buitenland.

Om misverstanden te voorkomen, wil ik eerst duidelijk maken wat ik met opvoeding bedoel: het grootbrengen van kinderen door volwassenen, in de ruimste zin van het woord. Ouders bepalen zelf de inhoud van hun opvoedingsdoel en hoe het te bereiken; ze houden daarbij rekening met de persoonlijkheid van het kind. Opvoeden is handelen.

Floreren
Hier beperk ik me tot de situatie van het gezin met kinderen dat naar het buitenland vertrekt voor een langer verblijf of dat al in het buitenland woont. Als ouders draag je in deze situatie  veel extra verantwoordelijkheid: voor de voorbereiding, planning, verhuizing en het opnieuw settelen, terwijl bij dit alles de opvoeding doorgaat. Betrek steeds de gezinssituatie bij de keuzes die je maakt als het gaat om wonen, schoolkeuze, werken en het zoeken van hulp. Het gaat erom dat je een veilig en prettig thuis maakt, waar je kinderen kunnen floreren.

Over opvoeding zijn heel wat boeken geschreven. 'Het misverstand opvoeding' of 'Leren praten met je tiener' geven al aan dat opvoeden niet altijd een simpele zaak is. Een mens 'krijgt' of 'neemt' kinderen, al naar gelang zijn wereld- of tijdsbeeld, en brengt ze groot, voedt ze op. Het hulpeloze kind doet een beroep op je. Je wordt niet als ouder geboren, ouderschap is een continu proces, waar vergissingen bij horen.

Gezond verstand
Maar hoe doe je dat dan, dat opvoeden? Hoe bewust ben je in je handelen om je opvoedingsdoel te bereiken: ervoor zorgen dat je kind een goed mens, een aardig kind, een wereldburger wordt? Hoe vaak praat je daar bewust met je partner over? En wie heeft je geleerd wat je moet doen om wat te bereiken?

Soms lijkt opvoeden op leren lopen, je doet het gewoon en dan komt het vanzelf goed. Liefde, intuïtie, nature en nurture en ook nog een dosis gezond verstand wijzen de weg, een stel goede genen doet de rest. En 'goed voorbeeld doet goed volgen'. Je doet bewust of onbewust net zo of juist niet zo als je ouders met jou deden, met steun van de samenleving, vrienden, familie en school. Zo worden de meeste kinderen met vallen en opstaan volwassen.

Stress
Dit opvoedingsproces komt onder druk te staan onder stressvolle omstandigheden; verhuizen en verhuizen naar het buitenland scoren hoog op de stresslijst. In het buitenland zul je het als ouders en kinderen moeten stellen zonder de ondersteuning die je in je thuisland als het ware vanzelf hebt opgebouwd. Je sociale netwerk, je 'vangnet', kun je niet meenemen. Je zit met je gezin in het buitenland niet in een vacuüm, maar dat kan soms wel zo lijken; het is soms heel erg wennen. Maar stress kent nadelen en voordelen: spanning kan heerlijk zijn en avontuur doorbreekt de sleur.

Toch zal door volwassenen en kinderen die spanning soms heel anders beleefd worden. Dit merk je aan jezelf en je gezin, en dat werkt weer door in je opvoeding.

Door een verhuizing naar het buitenland wordt opvoeden ingewikkelder. Er komen onbekende invloeden van buiten op je gezin af. Iedereen kent daar de voorbeelden van: wat mag en kan, binnen en buiten het gezin, vroeger en nu,  kan elders gaan wringen! Ouders zijn hier alert op, kinderen niet minder!

Manipuleren
Wanneer de hoofdopvoeders(ouders) hulp krijgen van school, creche  of een nanny, is het helemaal belangrijk verantwoordelijkheden duidelijk te maken voor alle betrokkenen. Kinderen verdienen duidelijkheid, sommigen zijn meesters in het manipuleren van onduidelijke omstandigheden, anderen lijden eronder!

Dus: ja, in het buitenland verandert ook je opvoeding. Ieder doet dat op zijn eigen manier, al naar gelang de omstandigheden. Je doel kan wel hetzelfde blijven, maar de weg waarlangs, de middelen en het hoe kunnen gaan verschillen.

Toch zijn er wel wat algemene tips te geven.

• Opvoeden in het buitenland vraagt meer duidelijkheid; er is minder vanzelfsprekend, leg dus meer uit;
• Blijf flexibel, sta open voor wat anders is; denk: 'als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan';
• Hef nu niet meer zinvolle gezinsregels op of pas ze aan;
• Houd een stabiel thuisfront in stand: in tijden van verandering is dit voor je gezin en jezelf belangrijk;
• Zorg juist nu voor regelmaat en duidelijkheid. Denk aan vaste gebruiken en rituelen die goed zijn voor de continuïteit. Wees zo evenwichtig mogelijk naar je kinderen toe, ook al heb je het zelf niet altijd even makkelijk;
• Bied meer ruimte voor de kinderen als ze eigenschappen gaan ontwikkelen die het gevolg zijn van code-wisseling door een andere interculturele context. Bijvoorbeeld: 'kijk me aan, als ik tegen je praat'. Dit is in de Nederlandse cultuur normaal gedrag; in veel andere culturen wordt dit van kinderen juist brutaal gevonden;
• Veranderen betekent ook loslaten. Praat hierover met elkaar en maak ook ruimte voor gevoel: verdriet om wat er niet meer is, plezier om het nieuwe leven;
• Humor en zelfspot worden in nieuwe omstandigheden belangrijker: ze helpen een brug te slaan naar andere culturele opvattingen, maar ook in de opvoeding tussen en naar elkaar.

Tot slot
Dit zijn algemene tips. Maar het gaat hier om jouw gezin, om jouw kinderen. Uiteindelijk weten jullie alleen zelf wat in de dagelijkse praktijk het beste werkt!

Meer artikelen lezen voor en door Nederlanders in het buitenland? Neem een gratis abonnement op het WereldExpat Magazine