Tsjernobyl en Fukushima
Twee kernrampen van de 7de, zwaarste categorie. Beide rampen werden veroorzaakt door een kettingreactie ondanks aanwezige noodvoorzieningen. In Tsjernobyl liep een experiment uit op explosies en brand, nadat de technici zelf de regelstaven - tegen de voorschriften in - uit het reactorvat hadden getrokken. In Fukushima verliep de ramp trager, en werden de noodaggregaten die het afkoelingssysteem (waterpompen) van stroom moesten voorzien, uitgeschakeld door de tsunami die volgde op de aardbeving.
Bij Tsjernobyl werd radioactief materiaal met tonnen de lucht ingestoten, en verspreidde zich over Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland. De directe omgeving van de centrale werd besmet met het voor de mens zeer schadelijke uranium en plutonium. De rookpluim als gevolg van de explosies voerde jodium-131, strontium-90 en cesium-137 met zich mee. Europa werd geattendeerd op de ramp door verhoogde straling die werd gemeten in Scandinavië. Zelfs in Nederland moesten de koeien naar binnen.
Ook in Fukushima was er sprake van explosies waarna verhoogde straling in de wijde omtrek is gemeten. Op dit moment is de vrijgekomen radioactiviteit echter nog geen tiende van die in Tsjernobyl, maar dat kan meer worden. Vooral het gebied ten noordwesten van de kerncentrale is besmet geraakt. Bij de pogingen de reactorvaten te koelen kwamen grote hoeveelheden radioactief water in de reactorgebouwen terecht en stroomden deels de oceaan in. Er kwamn geen plutonium of uranium vrij.
Na de ramp in de kerncentrale van Tsjernobyl stierven 28 mensen aan stralingsziekte. Onder de 400.000 'liquidatoren' (schoonmakers, brandweerlieden en andere reddingswerkers die in 1986-1987 de centrale en omgeving blusten, schoon maakten en de sarcofaag bouwden, komt 2 keer zo vaak leukemie voor als normaal, evenals een bepaalde vorm van staar en huidaandoeningen. 20 mensen die opgroeiden uit de omgeving stierven aan kanker, ruim 4.000 kinderen en jong-volwassenen kregen schildklierkanker. De overige kankergevallen als gevolg van verhoogde straling zijn statistisch moeilijk aanwijsbaar. Wel is er aanwijsbaar sprake van meer psychische problemen als gevolg van de ramp en evacuatie.
In Japan zijn officieel geen meldingen van stralingszieken, en voor kankergevallen is het nog te vroeg. De autoriteiten hebben sneller gereageerd met het uitdelen van jodiumtabletten en het in de ban doen van groenten en melk uit de regio. De schade aan de volksgezondheid lijkt in Japan veel kleiner.
De ontploffing van de vierde kernreactor in Tsjernobyl op 26 april 1986 veroorzaakte schildklierkanker bij ruim 4000 mensen in de regio. 25 jaar later spreken Oekraïense onderzoekers over meer dan 2 miljoen slachtoffers. En beleefden we met de kerncentrale van Fukushima opnieuw een ongeluk van de zwaarste categorie.
Margreet Strijbosch bezocht 10 jaar geleden het gebied en blikt terug.
lees ook: De wereld heeft niets geleerd van Tsjernobyl
Geboortedorp
Uitzondering daarop was Anatoli Artemenko. Hij bood zich aan als gids en chauffeur, toen een collega en ik 15 jaar na de ramp, in 2001, de kerncentrale in Tsjernobyl bezochten. Anatoli regelde de toegang tot 'de zone', een gebied in een straal van 30 km rond de ontplofte reactor. Het gebied was nog niet toegankelijk voor toeristen, en Anatoli greep elke gelegenheid aan om terug te gaan naar zijn geboortedorp. Dan kon hij meteen een bezoek brengen aan het graf van zijn moeder, die enige jaren voor de ontploffing was overleden. Zij lag op het plaatselijke kerkhof vlak achter de kerncentrale, vanwege de hoge straling streng verboden terrein.
Het meest opmerkelijk aan Tsjernobyl was de leegte. Je kwam er nauwelijks een mens tegen. Lege straten, vervallen huizen, overwoekerde tuinen, een eenzaam standbeeld van Lenin, en helemaal niemand die het weg wilde halen. En dan die reusachtige, angstaanjagende centrale, met de ontplofte vierde reactor, en de drie andere waar het werk werd afgebouwd. Vlak daarachter de rivier de Pripjat, breed stromend door een licht heuvelachtig landschap waar het voorjaar begon te worden.
Overigens was het gebied niet helemaal leeg; de wildstand floreerde, en Tsjernobyl was een walhalla voor wetenschappers die de gevolgen van verhoogde straling in de praktijk wilden onderzoeken. Op een proefboerderij fokten zij runderen die genoemd werden naar hun voorouders; zij droegen namen als Uranium IV, Alpha III, enz.
Ook leefden er verspreid over de verboden zone nog ongeveer 30 oude vrouwtjes. Zij prefereerden het radioactieve leven in hun oude vertrouwde houten huisje boven een stralingsvrij onderkomen 12-hoog in een Kievse betonnen buitenwijk. Ze aten onbekommerd uit eigen moestuin, en maakten met een gerust hart soep van de – sinds de ramp – ongekend grote paddestoelen. De 80-jarige Anna Ivanovna liet trots een foto zien van haarzelf met een reuzenchampignon. Die had ze met smaak verorberd, vertelde ze.
Werden de oudjes nog gedoogd, voor kinderen was het gebied écht verboden, vertelde men ons. Tot we bij een oud vrouwtje een 8-jarig meisje aantroffen. Zij woonde bij haar baboesjka, omdat haar ouders niet voor haar konden zorgen.
De straling had iets verontrustends. Je zag het niet, maar je hoorde het wel. We hadden een geigerteller bij ons die permanent het stralingsniveau liet horen, en op sommige plaatsen sloeg het ding op hol. In de kerncentrale zelf bijvoorbeeld, bij het monumentje voor een verdwenen medewerker van de centrale.
Maar ook op het kerkhof, waar Anatoli ter nagedachtenis aan zijn overleden moeder een fles wodka opende, begon het apparaat angstaanjagend snel te piepen. Wij hielpen Anatoli, en leegden onze glazen stiekem tussen de graven om maar zo snel mogelijk van deze verontrustende plek weg te komen.
In de centrale zelf waren nog steeds mensen aan het werk. In de drie resterende reactoren was tot het jaar 2000 nog energie opgewekt. De werknemers zouden daar nog tot 2008 blijven. Een kerncentrale kun je niet zomaar uitzetten, dat is een proces van jaren. Bovendien moet de sarcofaag, de haastig gebouwde dakconstructie boven de verwoeste reactor, in de gaten gehouden worden. Het dak lekt en het is de vraag hoe lang de constructie het nog houdt. De ongeveer 4.000 werkers in en om de centrale wonen zo'n 40 km verderop in het stadje Slavutitsj, en reizen dagelijks per trein naar de centrale.
Opvallend was dat het personeel in de centrale het werk allerminst als risicovol zag. Atoomfysicus Viktor Koetsjinski betreurde het zeer dat de centrale dicht moest; de sluiting veroorzaakte een ongewenste breuk in zijn carrière, en als hij dat van tevoren had geweten, had hij bij een andere centrale elders in Rusland een baan gezocht. Volgens hem was autorijden op de Oekraiense wegen vele malen gevaarlijker dan werken in de kerncentrale van Tsjernobyl.
Na het bezoek aan Tsjernobyl reden we verder naar het noorden. We bezochten de verlaten stad Pripjat met het zo vaak in beeld gebrachte reuzenrad. Op het plein met de verlaten botsautootjes begon de geigerteller weer heftig te piepen.
Anatoli liet ons het stadhuis zien, dat niet gewoon was verlaten, maar ook nog eens volledig ontmanteld door mensen die in het meubilair, tegels, en sanitair een aantrekkelijke buit hadden gezien.
Wit-Rusland
Vervolgens reden we door naar Wit-Rusland. het grootste deel van de fallout van de geëxplodeerde vierde reactor was daar terechtgekomen. In een ziekenhuis in Minsk spraken we met mensen die – 15 jaar na dato – werden behandeld voor de gevolgen. Bijvoorbeeld met Natasja Rjabaja (17), die knobbeltjes op haar schildklier had. Meer dan 4.000 mensen, vooral kinderen, kregen als gevolg van de ramp schildklierkanker.
Over het totaal aantal slachtoffers verschillen de meningen. De WHO spreekt in een rapport in 2006 vooral over psychosomatische klachten, Greenpeace kwam in een eigen rapport tot 93.000 aan de ramp gerelateerde sterfgevallen.
Het was schokkend om te zien hoeveel mensen nog steeds de gevolgen ondervonden van de ramp. In Oekraïne spreekt men nu, in 2011, van 2.254.000 slachtoffers, dwz mensen die op de een of andere manier als gevolg van de ramp medische hulp nodig hebben.
Ook zijn de gevolgen van het ongeluk nog steeds niet onder controle. Het is onduidelijk hoeveel splijtstof uit de vierde reactor zich nog ter plekke bevindt, in hoeverre deze reactor lekt, en waar het radioactieve cesium, plutonium, strontium en andere stoffen naartoe lekken. Volgens sommigen is besmetting van de rivier de Pripjat, en daarna de Dnjepr, niet denkbeeldig. Hoe mooi groen Tsjernobyl er in het voorjaar ook uitziet, het zal voor eeuwen onbewoonbaar zijn.
E-mail deze pagina
Print deze pagina
Nieuwe reactie inzenden