Rembrandts etsen zijn een spiegeling van de tekeningen die hij maakte op de koperen etsplaat. Het Rembrandthuis in Amsterdam laat van tientallen etsen daarom ook de oorspronkelijke koperplaat zien, danwel een gespiegelde kopie op papier. Een totaal andere beleving, bij wijze van spreken de ontdekking van nieuwe Rembrandts. 

Het is een gedurfde tentoonstelling: kopieën van Rembrandt in het museum. In het voormalige woonhuis-atelier van de kunstenaar, nu Museum Het Rembrandthuis, staan de etsen centraal. Maar er hangen kopieën naast in spiegelbeeld, al zijn er ook dertien originele koperplaten te zien. De etsen zijn een belangrijk deel van Rembrandts artistieke oeuvre. Hij heeft er honderden gemaakt.

Aartsverteller
"Rembrandt was een aartsverteller, een groot regisseur," vertelt Ernst van de Wetering, dé Rembrandt-professor, bekend van het Rembrandt Research Project. "Op de koperen schetsplaats schiep hij zijn verhaal. Hij werkte van links naar rechts. Zo heeft hij zijn verhaal dramatisch opgebouwd. Vervolgens werd de plaat ge-inkt en afgedrukt. Maar dan kwam het spiegelbeeld eruit en dat veranderde ontzettend veel aan de prent. Zijn hele manier van denken klapte ineens om." 
 

Links zegenen 
Het is inderdaad een groot verschil of je zo'n afbeelding ziet zoals hij is afgedrukt of zoals Rembrandt deze op de etsplaats heeft ingekrast. Kijk bijvoorbeeld naar 'De Verkondiging aan de herders', waar een engel 's nachts aan de herders vertelt dat Christus is geboren. De engel zegent de herders met zijn linkerhand, terwijl dat hoort te gebeuren met de rechterhand. En wat te zeggen van dat zelfportret waar Rembrandt een pen in zijn linkerhand houdt. Hij was rechts. Overigens zette Rembrandt zijn handtekening wel in spiegelbeeld, zodat hij goed op de afdrukken staat. 

Maar het zijn niet zozeer de details die van belang zijn. Het is meer het grote geheel, zo blijkt uit het verhaal van professor Van de Wetering, dat verbazing wekt.
"Niet alleen Rembrandt keek en werkte van links maar rechts, ook de toeschouwer heeft die kijkrichting. In het westen schrijven en kijken we van links naar rechts, dat is cultureel bepaald. Het is merkwaardig dat Rembrandt zich van dat spiegelbeeld-effect vaak niets heeft aangetrokken. Eigenlijk is de creatie op de etsplaat dus het echte kunstwerk," concludeert Van de Wetering. "Allerlei heerlijkheden in de regie zijn anders op de prints, de lichtval wordt een beetje stroef. We zijn gewend aan die etsen, maar eigenlijk is dat dus het ongemakkelijke spiegelbeeld," vindt de professor.

Academisch 
Dit lijkt een academische discussie, maar het is inderdaad opvallend als je de prenten en de platen of kopieën met elkaar vergelijkt. De weg langs de drie boerenhuizen loopt bijvoorbeeld niet vanaf linksachter het beeld in, maar -zoals Rembrandt het maakte- vanuit het midden naar de horizon, naar het onbekende.
En het licht achter Abraham Francen komt uit het raam links in plaats van rechts. Dat valt binnen het westelijke denkkader. Zo zie je ook bij Vermeer telkens het raam links; de lichtinval komt van links en neemt geleidelijk af als je naar rechts kijkt. 

Overigens is het in de beroemde 'Honderdguldenprent' opvallend dat het linkerdeel van de afdruk duidelijk minder gedetailleerd is uitgewerkt dan het rechterdeel. Oorspronkelijk -op de etsplaats- was dat uiteraard anders: Rembrandt begon links te werken en gaf veel aandacht aan het gewone volk aan de rechterhand van Christus. Professor Van de Wetering is ervan overtuigd dat Rembrandt deze prent nooit heeft afgemaakt. Of vond de kunstenaar de 'simpelen van geest' zoveel belangrijker, dan de farizeeërs aan de linkerhand van Jezus? 

Groot formaat 
Het Rembrandthuis heeft nog een verrassing in de expositie 'Rembrandt Gespiegeld'. De 'Honderdguldenprent' en nog een paar andere etsen zijn heel groot afgedrukt, in de gespiegelde -dus oorspronkelijke- versie. Op dat grote formaat zie je de ongelooflijke detaillering in het werk van de 17de eeuwse meester. Ook de etsen blijken grootse kunstwerken te zijn. 

Professor Ernst van de Wetering is wereldberoemd om zijn ontdekkingen van Rembrandts. Hij is de autoriteit op dit gebied. Voor hem zijn de gespiegelde Rembrandts een onthulling. "Met de computer kan je zo'n prent tegenwoordig omdraaien. Dan zie je wat Rembrandt op die plaat zag tijdens het werken, waar hij heel intensief en creatief op bezig was. Soms hoor je dat er een nieuwe Rembrandt is ontdekt. Maar als die etsen gespiegeld zijn, lijkt het of je een nieuwe Rembrandt ziet. En dan is het er niet eentje, maar zijn het tientallen."

Het Rembrandthuis laat dus al deze 'nieuwe' Rembrandts zien. En eerlijk gezegd: diverse prenten zijn inderdaad beter, nu ze gespiegeld zijn.
 

Kijk naar de video van het Rembrandthuis met onder andere professor Ernst van de Wetering

www.rembrandthuis.nl

De tentoonstelling 'Rembrandt Gespiegeld' in Museum Het Rembrandthuis duurt tot en met 21 maart 2010.