De honderdtien jaar oude 'bakvisroman' van Top Naeff wordt nog steeds gelezen én leuk gevonden. Wel reppen meiden van nu in boekverslagen op internet vaak over de moeilijke  woorden en onbegrijpelijke zeden en gewoontes van 1900. Die nadelen zijn voorbij met de  recente heruitgave van deze meidenklassieker, want die is door journalist Kalien Blonden voorzien van een verklarende woorden- en begrippenlijst.

'Het boek dat honderdduizenden tot tranen toe heeft geroerd' staat er op het buikbandje om dit humoristische meisjesboek waarmee Naeff onmiddellijk naam maakte als schrijfster. De sentimentele manier waarop zij het tragische einde van weesmeisje Jet van Marle beschrijft, na een liefdeloze jeugd bij een oom en tante, werkt nog steeds: 'meestal lag ze maar stil voor zich uit te kijken, berustend in haar lot, want ze wist 't nu zelf - dat ze sterven ging'. Dat hakt er in.

Gegoede burgerij
De belevenissen van de meisjes uit de gegoede burgerij (de recalcitrante Jet, de zusjes Noes en Lien, de ijdele Jeanne en de nieuweling Maud) zijn verre van avontuurlijk maar van alle tijden. Ze eten taartjes, krijgen de slappe lach (al heet dat fou-rire) gaan naar een bal, breken zich het hoofd over nieuwe jurken en opgestoken haar en er wordt gedweept met oudere jongens. En op hun meisjesschool halen ze zo veel kattenkwaad uit, dat er één zelfs van school wordt gestuurd.

Onbekende wereld
Het is een wereld die we niet meer kennen: van dienstmeisjes, een bakker met een hondenkar,  een burgerlijke tante zonder handschoenen en meisjes die in een zijden jurk per koets naar een bal gaan om daar een 'goede partij' aan de haak te slaan. Want het was in deze kringen 'not done' om na de middelbare school te gaan wérken. Als de meisjes Terhorst dat toch moeten - hun moeder heeft het als weduwe niet breed- heeft vooral Lien daar grote moeite mee.

Veel kritiek
Hoewel vanaf het verschijnen veel meisjes van het boek smulden, was er vrijwel altijd kritiek op (delen van) de inhoud: het gezag op school werd teveel onderuitgehaald, het verhaal was te sentimenteel, de toon te jolig, de meisjes te leeghoofdig en te aanmatigend tegenover mensen uit het lagere milieu. Lezers van nu kunnen daar nog het weinig feministische gehalte aan toevoegen.

Eigen ervaring
Al is die kritiek gedeeltelijk waar, Naeff putte voor een groot deel uit eigen ervaring. Dat bleek ook weer uit de onlangs verschenen biografie 'Rebel & dame' van Gé Vaartjes. Ook Naeff werd streng opgevoed en net als Jet werd zij daar behoorlijk rebels van. Tegelijkertijd verwerkte ze in haar boek heel wat wijze lessen: zo is klikken absoluut verboden en is het 'flauw' om kattenkwaad niet eerlijk te bekennen. Ook krijgen Jeanne en Lien er van de schrijfster van langs, als ze de eenvoudige tante Miet en oom Piet belachelijk maken.

Taal niet gemoderniseerd
Gelukkig hebben Kalien Blonde en de uitgever er niet voor gekozen om de taal te moderniseren. Dus begint het boek nog steeds met 't Was krans bij Jeanne van Laer' (en wordt 'krans' in een voetnoot uitgelegd) en spreken de meisjes elkaar aan met 'jelui'. Van veel woorden en begrippen is duidelijk waarom ze worden toegelicht, zoals 'domineren' (het dominospel spelen) en 'Aigrette' (juweel dat de destijds populaire verentooi bijeenhoudt), bij andere lijkt het wat overbodig, zoals 'branie' (bluf, gespeeld stoer doen) en 'eega' (echtgenote). Ronduit jammer is het gebrek aan uitleg waarom bij de begrafenis van Jet alleen mannen zijn.

Haat-liefdeverhouding
Bij al die verhelderende verklaringen (ook van liederen en kunstenaars) is het jammer dat voor de omslag van Rie Reinderhoff is gekozen: zeven meisjes met korte kapsels in een schoolklas, jaren ná de eerste druk gemaakt. Dat lijkt een detail, maar het doet de inhoud geen recht (een van de prangende kwesties in het boek juist is wanneer het lange haar opgestoken mag worden) en is weinig aansprekend voor de hedendaagse doelgroep. Naeff mag zelf een haat-liefde verhouding hebben gehad met het boek (ze was trotser op haar andere werk, maar werd altijd op dit werk aangesproken), 'Schoolidyllen' verdient het om gelezen te blijven worden.

Schoolidyllen - Top Naeff, uitgeverij Gottmer, ISBN 9789025746735, € 14,95