PRAAG/DEN HAAG (ANP/RNW) - Met de dood van de Tsjechische schrijver, mensenrechtenactivist en ex-president Vaclav Havel is volgens velen een groot Europeaan heengegaan. Premier Rutte zei over de man die als mensenrechtenactivist werd vervolgd en later president werd 'dat een mens echt het verschil kan maken' en 'dat dictaturen niet onaantastbaar zijn'.

Havel overleed zondag op 75-jarige leeftijd na een lang ziekbed in zijn vakantiewoning op het platteland van Bohemen. Hij geldt als een sleutelfiguur bij de omwentelingen in Europa rond 1990 die de val van het communisme en het einde van de Koude Oorlog betekenden.

In heel Europa is hij geëerd als een bron van moed, creativiteit en onverzettelijkheid waarmee het tegen wil en dank communistische Tsjechoslowakije terugkeerde naar de westerse democratie.

Telegram
Koningin Beatrix zal via een telegram haar medeleven betuigen aan de nabestaanden van Havel, meldde de Rijksvoorlichtingsdienst zondag.

De voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, noemde Havel 'een ware Europeaan en een kampioen van vrijheid en democratie'. Zijn naam zal volgens Barroso altijd verbonden blijven aan de hereniging van Europa. Havels opvolger als Tsjechisch president, Vaclav Klaus, zei dat Havel het symbool van de moderne Tsjechische staat is geworden.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel prees Havel als een man aan wie de Duitsers veel te danken hebben. Hans-Dietrich Genscher die als Duitse minister van Buitenlandse Zaken (1974 -1992) een cruciale rol heeft gespeeld bij de ondergang van communistische regimes in Centraal- en Oost-Europa zei dat 'Europa armer is geworden, een groot Europeaan en humanist is heengegaan'.

President
Václav Havel kreeg internationaal faam door de wijze waarop hij eind 1989 gestalte gaf aan de zogeheten Fluwelen Revolutie in het toen nog communistische Tsjecho-Slowakije. Hoewel hij 13 jaar president was, bleef hij zichzelf vooral zien als dichter en toneelschrijver, die van staatszaken geen kaas had gegeten.

Als staatshoofd was Havel vrijwel onaantastbaar. Hij bleef zich inzetten voor de mensenrechten, waarvoor hij internationaal veel waardering oogstte.

Levensloop
Havel werd op 5 oktober 1936 in Praag geboren als zoon van een vooraanstaand zakenman. Na de communistische machtsovername in 1948 kreeg zijn familie het stempel klassevijand opgedrukt. Havel wilde drama en kunst studeren, maar kreeg daarvoor wegens zijn 'bourgeois'-achtergrond geen toestemming. Hij begon een studie economie.

In 1968 trad een periode van politieke dooi in waarin de regering 'socialisme met een menselijk gezicht' nastreefde, maar in augustus 1968 maakten de communistische bondgenoten een einde aan die Praagse Lente. Havel ontvluchtte Praag en trok zich terug op het platteland, waar hij zich in het verzet stortte tegen het regime. Hij tekende in 1977 het manifest Charta '77, waaruit een gelijknamige beweging van dissidenten ontstond. Havel werd een van de woordvoerders.

Het regime reageerde hard en zette talrijke ondertekenaars, onder wie ook Havel, achter de tralies. De volgende jaren verbleef hij een groot deel van de tijd in de gevangenis. De Fluwelen Revolutie maakte eind 1989 zonder bloedvergieten een einde aan ruim 40 jaar communistische dictatuur. Tegen de verwachting in kwam er geen bijltjesdag. Havel, zelf jarenlang getreiterd, achtervolgd en opgesloten, was niet uit op wraak.

Tegenslag
Havel werd president van het vrije Tsjecho-Slowakije en bracht kleur in de samenleving, onder meer door naast staatslieden ook internationaal vermaarde artiesten als Bob Dylan en Frank Zappa uit te nodigen.

Zijn grootste tegenslag kwam in 1992, toen Slowakije besloot zich van Tsjechië los te maken. Het verliep zonder bloedvergieten, maar Havel zelf beschouwde de afscheiding als een nederlaag, die hij zich persoonlijk erg aantrok. Hij trad in 1992 als president af, maar werd in januari 1993 gekozen tot president van het nieuwe Tsjechië. Havels populariteit bleef onaangetast.

Havel herkende zich nooit in de heldenstatus die hem werd toegekend. 'Men ziet mij als sterk mens, als iemand die veel weerstand heeft. Ik moet glimlachen als ik aan die reputatie denk. Want eigenlijk komen mijn moed en doorzettingsvermogen voort uit angst tegenover mijn eigen geweten dat me kwelt als ik faal of lijk te falen', zei hij eens.