Rusland rouwt opvallend heftig om de de dood van de Poolse president Lech Kaczynski, die een moeizame relatie met Moskou had. Met een dag van nationale rouw en de onverwachte vertoning van een in Russische ogen omstreden film over de massaslachting in Katyn lijkt Moskou de Polen de hand te reiken.

'Een vervloekte plek', noemde de Poolse oud-president Alexander Kwaszniewski zaterdag de bossen rondom Katyn. Nabij dit Dorpje in het Westen van Rusland werden aan het begin van de Tweede Wereldoorlog ongeveer 22 duizend Poolse legerofficieren vermoord. Dat uitgerekend op deze plek een Pools regeringsvliegtuig met daarin de president en andere politieke en militaire kopstukken moest verongelukken, maakt de gebeurtenis voor de Polen extra beladen.

'Katyn' vormt al jaren een open zenuw in de betrekkingen tussen Rusland en Polen. Duitse soldaten ontdekten de massagraven in 1943, maar kregen door Moskou onmiddellijk de verantwoordelijkheid voor de slachtpartij in de schoenen geschoven. Deze geschiedvervalsing werd na de oorlog in stand gehouden. In Rusland, maar ook in de Poolse geschiedenisboeken, die door de Russische bezetter werden gedicteerd. Pas in 1990 erkende de Sovjet Unie verantwoordelijk te zijn voor de massamoord. Sindsdien dringt Polen aan op meer excuses van Moskou, en erkenning van de moordpartij als 'genocide'.

Film
In Polen geldt de Russische moordpartij als een van de grootste littekens uit de recente vaderlandse geschiedenis, maar in Rusland werd Katyn hoegenaamd verzwegen. De gelijknamige film van de Poolse regisseur Andzrej Wajda kon daarin twee jaar geleden ook geen verandering in brengen. Het was een harde en confronterende reconstructie van de Russische oorlogsmisdaden die het Russische witte doek niet haalde.

Maar afgelopen weekend kreeg de Russische televisiekijker 'Katyn' alsnog voorgeschoteld. 'Het vliegtuigongeluk schept ruimte voor het Kremlin om de Russische geesten wat te rijpen.' vermoedt de Poolse politicoloog Andrzej Bobinski. 'Want er is nog altijd weinig over bekend in Rusland'

Nationale rouw
De openheid over Katyn naar aanleiding van het vliegtuigongeluk staat in schril contrast met de eerdere zwijgzaamheid van het Kremlin. Maar dat is niet alleen het gevolg van het vliegtuigongeluk, zegt Bobinski. 'Het heeft de verbeterde betrekkingen hooguit wat versneld' Poetin gaf woensdag al blijk van een meer verzoenende houding, toen hij voor het eerst en in gezelschap van de Poolse premier Donald Tusk, bij de officiële herdenking in Katyn aanwezig was.

In heel Rusland is vandaag een dag van nationale rouw afgekondigd. Uitzonderlijk, gezien het feit dat er geen Russische burgers bij het ongeluk zijn omgekomen. Vlaggen op Russische overheidsgebouwen hangen halfstok, radio en televisie hebben hun programmering versoberd, en premier Poetin reisde zaterdag onmiddellijk af naar de plek van de ramp. 'Poetin benut de gelegenheid om zijn menselijke gezicht te tonen. Dat wordt positief gewaardeerd door de Poolse media', aldus Bobinski.

Onverzoenlijke houding
Sinds het aantreden van Lech Kaczynski als president in 2005 kwam het regelmatig tot een botsing met Rusland. Kaczynski vertolkte dikwijls het wantrouwen bij sommige voormalige Oostblok-landen richting Rusland. Toen Poetin in september 2009 een bezoek aan Polen bracht om de 70ste verjaardag van de Tweede Wereldoorlog te herdenken, benutte Kaczynski die gelegenheid om nog eens stil te staan bij het Russische 'neo-imperialisme' op de Kaukasus, verwijzend naar de Russisch-Georgische oorlog in 2008.

De onverzoenlijke houding tussen Rusland en Polen werd de afgelopen jaren onder meer gevoed door conflicten over een voedselboycot, de (geplande) bouw van een Amerikaans raketschild op Pools bodem, en de aanleg van een gaspijplijn door de Oostzee. Over deze laatste kwestie zijn Polen en Rusland het nog lang niet eens. En ook Katyn blijft een pijnpunt. Want het opengooien van de Russische archieven en rehabiliteren van de slachtoffers, zoals Polen verlangt, is voor Moskou tot dusver onbespreekbaar.