Kan Shell verantwoordelijk worden gehouden voor milieuvervuiling in Nigeria? Dat is de vraag in de rechtszaak die vandaag begon voor de rechtbank in Den Haag. De zaak is aangespannen door Nigeriaanse boeren, samen met de Nederlandse vereniging Milieudefensie. De Nigeriaanse eisers hebben zowel Shells dochtermaatschappij in Nigeria als het Nederlandse hoofdkantoor gedagvaard.

De Nigeriaanse boeren, afkomstig uit verschillende dorpen in de Nigerdelta, zijn hun inkomsten kwijtgeraakt doordat in 2005 olie uit lekkende Shell-pijpleidingen over hun akkers stroomde. Ook vissers raakten hun bron van inkomen kwijt doordat weggelekte olie hun visvijvers vervuilde. De klagers eisen een schadevergoeding van de Nederlandse multinational. Verder willen ze dat Shell de bodem in het gebied saneert.

Shell Nederland of Shell Nigeria?
Shell zegt dat het niet verantwoordelijk gehouden kan worden voor de vervuiling. De olie-exploitatie in de Nigerdelta gebeurt door de Nigeriaanse werkmaatschappij Shell Petroleum Development Company (SPDC), volgens de in Nederland gevestigde multinational een onafhankelijk opererende organisatie. Op verzoek van Shell buigt de rechter zich daarom eerst over de vraag of Shell Nigeria wel voor de Nederlandse rechter ter verantwoording kan worden geroepen.

In oktober dit jaar vroeg Shell in de Nederlandse pers aandacht voor de positie van Shell in Nigeria: “SPDC deelt de betrokkenheid voor de bevolking in het gebied van de Nigerdelta, maar vraagt nadrukkelijk aandacht voor de complexiteit van de situatie. De overgrote meerderheid van het aantal olieverontreinigingen in de Nigerdelta wordt veroorzaakt door sabotage en vandalisme. Geweld en de criminaliteit belemmeren de toegang tot het gebied en maken werkzaamheden – waaronder het opruimen van verontreinigingen - extreem moeilijk.”

Beleid wordt bepaald in Nederland
Ook tijdens de eerste zittingsdag wees Shell-advocaat Jan de Bie Leuveling Tjeenk erop dat de vervuiling die had plaats gehad, veroorzaakt was door sabotage van de plaatselijke bevolking. Ook werd benadrukt dat er geen enkele aanleiding is om deze zaak aan een Nederlandse rechter voor te leggen, omdat het incident in Nigeria speelde en onder verantwoordelijkheid van Shell Nigeria. Advocaat Michel Uiterwaal van de tegenpartij betoogde tijdens de zitting dat het beleid ten aanzien het milieu niet wordt bepaald door werkmaatschappijen maar door het hoofdkantoor van Shell.

Volgens Milieudefensie passen de olielekkages in de Nigeriaanse dorpen in een patroon van systematische vervuiling en minachting van de rechten van de lokale bevolking. Woordvoerder Geert Ritsema van Milieudefensie: “Shell maakt miljardenwinsten. Tegelijkertijd houdt het bedrijf zich niet aan de wet, is het verantwoordelijk voor milieuvervuiling en schaadt het de belangen van boeren en vissers in Nigeria, die geen andere middelen van bestaan hebben.”

Juridische truc
Of de eisers bij de rechtbank in Den Haag gehoor vinden, is afhankelijk van de uitspraak in de eerste fase van de zaak. Die gaat uitsluitend over de vraag of de rechtbank in Den Haag zich bevoegd acht om een klacht gericht tegen Shell Nigeria in behandeling te nemen. “Dat zo'n groot bedrijf zich verlaagt tot juridische trucs om zijn verantwoordelijkheid te ontlopen, is diep triest,” vindt Geert Ritsema van Millieudefensie.

Als de rechtbank oordeelt dat het de bevoegdheid heeft, zou voor het eerst een bedrijf in Nederland ter verantwoording kunnen wordt geroepen voor een delict dat in het buitenland is gepleegd.
De uitspraak wordt verwacht op 30 december.

Foto via Flickr c. southgeist