Artsen zonder Grenzen neemt zichzelf de maat en dat doet pijn, zo blijkt uit een studie van de internationale hulporganisatie. Ethische dilemma's zijn onvermijdelijk in crisissituaties, en dat resulteerde bij Artsen zonder Grenzen vaak in het prijsgeven van principes. Afspraken maken met warlords, zwijgcontracten tekenen, alles om toch hulp te kunnen bieden.

Het is een stevig boek geworden van de denktank van Artsen zonder Grenzen. Een van de conclusies: in conflictgebieden, de natuurlijke habitat van deze medische hulporganisatie, zijn vaak verkeerde keuzes gemaakt. Zo lieten de hulpverleners zich door dictatoriale regimes vertellen waar ze wel of niet mochten werken. Ook deed Artsen zonder Grenzen zaken met gewapende milities en werden misstanden verzwegen.

Dilemma's
Arjan Hehenkamp (43) is directeur van de Nederlandse afdeling van Artsen zonder Grenzen. Ook hij heeft vervelende herinneringen uit zijn tijd als hulpverlener. Zo moest Hehenkamp in Sri Lanka een geheimhoudingscontract met de overheid ondertekenen. Anders mocht het medisch team niet aan de slag in een interneringskamp van de regering voor vluchtelingen uit het Tamil-gebied.

Hehenkamp: 'Als ik dat compromis niet had gesloten, dan waren we acuut het land uitgezet. En dat is het dilemma. Soms moeten we dit soort dingen accepteren. De enige manier om in de meest verschrikkelijke plekken van de wereld hulp te kunnen bieden is door concessies te doen aan een aantal van de principes. Zodat je alsnog mensen kunt helpen.'

Hulporganisatie
In Somalië eist de extremistische beweging Al Shabaab elk half jaar 15.000 euro belastinggeld van hulporganisaties. Ook moeten ze 'registratiekosten' betalen: 7.000 euro. AzG heeft dat tot nu toe geweigerd. Maar de hulporganisatie kon niet voorkomen dat plaatselijke medewerkers zo'n vijf procent van hun salaris inleveren bij de militieleden. In andere landen eisen warlords een auto of een boot.

Soms wordt het Artsen zonder Grenzen te gortig: in 2006 vertrok de Franse tak van de organisatie uit Birma toen de regering met allerlei eisen kwam. Opvallend is dat de Nederlandse afdeling in dat land 16.000 aidspatiënten behandelt. Volgens het rapport van de denktank ontbreekt soms één leidraad voor alle teams van Artsen Zonder Grenzen. 

Conflictgebieden
De Nederlandse verslaggever Hans Jaap Melissen werkt geregeld in conflictgebieden. Hij schreef een kritisch boek over de hulpverlening in Haiti na de aardbeving in 2010. Melissen is niet verbaasd over de conclusies van Artsen Zonder Grenzen; vrijwel alle hulporganisaties kennen soort dilemma’s. Je moet meer delegeren aan de plaatselijke bevolking, bepleit Melissen.

'Je moet lokale mensen opleiden om het werk van de internationale hulporganisaties over te nemen. Anders word je als organisatie altijd afgeperst, omdat ze westerse hulporganisaties toch als een soort pinautomaat beschouwen. Uiteindelijk moeten landen het toch zelf meer doen. Dat is de enige oplossing.'
 
Donoren
Arjan Hehenkamp denkt niet dat dit kritische rapport veel donoren wegjaagt bij Artsen zonder Grenzen. Hij verwacht juist dat de openheid het vertrouwen in zijn organisatie zal vergroten. Ook zal de koers niet radicaal worden gewijzigd.

Hehenkamp: 'Dat denk ik niet. We laten gewoon in alle openheid onze keuzes en dilemma’s zien. We kunnen het als organisatie ook jarenlang nog over die keuzes hebben. Daar zijn ruzies over. We moeten accepteren dat we concessies doen en die in ieder geval laten toetsen. Dat doen we dus nu met dit boek.'

Een andere conclusie die in het boek wordt getrokken is dat medische noodhulp bij natuurrampen zelden nodig is. Vaak bleek het aantal geschatte slachtoffers overdreven of konden de plaatselijke ziekenhuizen het wel alleen aan. Hulpverleners gingen er uiteindelijk toch heen, omdat dit van hen wordt verwacht.