Expats en hun partners moeten beseffen dat hun relatie door het verblijf in het buitenland onder druk kan komen te staan. Dat stelt gedragswetenschapper Kim van Erp, die onderzoek deed naar de relatie van expatkoppels en deze week op dit onderwerp is gepromoveerd. Haar conclusie: praat er niet over met elkaar.

Als een expat met zijn partner naar het buitenland verhuist, verandert er meestal ook iets in hun relatie. De expat is hard aan het werk en maakt veel nieuwe contacten, terwijl zijn partner (expats blijken nog steeds voornamelijk mannen te zijn, slechts 10 procent is vrouw) vaak gedwongen thuis zit omdat die geen (passend) werk vindt.

Gevolg kan zijn dat de partner afhankelijk wordt van de expat, op financieel, sociaal en soms zelfs emotioneel gebied. Dat kan leiden tot diepgaande conflicten, waardoor zowel de partner als de expat zelf zich niet goed kan aanpassen aan zijn nieuwe leven. 

Naar deze veranderingen en de gevolgen voor aanpassing heeft Kim van Erp onderzoek gedaan.  Ze vroeg expats en hun partners naar hun relatie en naar de mate waarin ze zich konden aanpassen aan hun nieuwe leven.

Welk beeld kwam uit je onderzoek naar voren?

'Expatkoppels beïnvloeden elkaar sterk, vooral wat betreft gevoelens van rechtvaardigheid. Als een van hen zich onrechtvaardig behandeld voelt, met name de partner en dan voornamelijk op het gebied van erkenning en respect, dan werkt dat door in de conflictgevoelens van de partner en die van de expat zelf. Het is niet heel dramatisch, maar er kan wel het een en ander worden verbeterd.'

Zou dat anders zijn geweest als het koppel thuis was gebleven?

'Soortgelijke processen spelen natuurlijk ook thuis, maar de verhouding tussen de koppels verandert in het buitenland.  Een van hen krijgt de kans om in het buitenland te gaan werken, heeft een interessante en uitdagende baan, een inkomen, maakt carrière en zorgt voor het inkomen van het gezin. De meereizende partner geeft haar baan op en krijgt juist extra huishoudelijke taken en de zorg voor de kinderen. Zo groeit de ongelijkheid en daarmee ook de afhankelijkheid van de expat. Dat kan zorgen voor gevoelens van onrechtvaardigheid, die weer op hun beurt conflicten veroorzaken en dat hindert de aanpassing aan hun nieuwe leven.'

Hadden ze dit allemaal niet van tevoren duidelijk kunnen bedenken?

'Als je naar het buitenland gaat, ben je compleet gefocust op de nieuwe dingen in dat land. Op scholing voor de kinderen, de taal, het eten, enge ziektes en veiligheid. Ik denk dat mensen dan vergeten dat ook hun relatie zal veranderen.'

Zag je duidelijk verschil tussen de partner die wel een baan kreeg in het buitenland en de 'werkloze’ partner?

'Ik zou willen dat ik daar antwoord op kon geven, maar uit mijn onderzoekt blijkt dat 23 procent van de  expatpartners een baan had in het buitenland, en slechts enkelen werkten fulltime. Geen van allen had een fulltime baan op het eigen opleidingsniveau, vaak tot hun eigen ongenoegen.'

Heb je ook gekeken naar het aantal echtscheidingen?

'Nee, ik heb een kleine steekproef gedaan, met zo'n honderd koppels. Als je dan echt significante cijfers wil, dan zou de helft moeten scheiden. Maar helaas heb ik ook in de literatuur daar ook niks over terug kunnen vinden. Jammer, want dat is natuurlijk een sterk cijfer.'

Speelde dit probleem vroeger niet omdat de rolverdeling toen veel duidelijker was: de man werkte en de vrouw bleef thuis?

'Dat best zo kunnen zijn. Wat 25 jaar geleden rechtvaardig was, is heel anders dan wat nu rechtvaardig wordt gevonden. Dus als je geen last hebt van die gevoelens, wordt wellicht dat proces niet in werking gezet.'

Je opmerkelijke conclusie is dat de expatkoppels hun problemen beter niet teveel kunnen bespreken. Je moet toch juist altijd je conflicten uitpraten?

'Vroeger werd altijd gezegd dat je ongeïnteresseerd bent in de ander als je conflicten vermijdt. Expats en hun partners zijn duidelijk wel geïnteresseerd in elkaar. Ze hebben tenslotte gezamenlijk gekozen om naar het buitenland te gaan. Wij denken dat het vermijden van conflicten in hun geval juist betekent dat ze het beste met elkaar voor hebben.'

Dan blijven die spanningen toch sluimeren?

'Dat is inderdaad het nadeel van het doodzwijgen. Maar die conflicten binnen expatrelaties zijn vaak onoplosbaar.  Als ze teruggaan naar Nederland, verdwijnen de problemen vanzelf. Ze moeten zich er dus maar bij neerleggen dat het zo is. Dat klinkt natuurlijk wat cru, maar uit onderzoeken blijkt dat het niet altijd verkeerd is om dat te doen.' 

Is dan eigenlijk niet beter dat expats alleen naar het buitenland vertrekken en hun partner thuislaten?

'Het is verleidelijk om dit te beamen, maar dan heeft de expat weer te maken met andere relationele processen die de aanpassing kunnen beïnvloeden. Kijk, als het goed gaat met de koppels, dan kunnen ze elkaar juist weer versterken. Ze kunnen elkaars negatieve competenties ook weer opheffen. Als iemand bijvoorbeeld hoog scoort op het vlak van social initiative, dus makkelijk op mensen afstapt en contact maakt, dan kan de ander die daar minder goed in is, van meeprofiteren doordat die toch wordt meegenomen naar feestjes.'

Wat kunnen expats doen om deze problemen te voorkomen?

'Koppels moeten zich realiseren wat zich binnen een relatie kan afspelen tijdens een uitzending. Ze zullen dan minder schrikken als het hen overkomt. En bedrijven en organisaties die expats uitzenden, zouden het niet moeten zien als een expatmissie, maar als een 'gezinsmissie'. Laat potentiële expats ook eens praten met een ervaren expatkoppel over hún ervaringen in het buitenland. Organisaties kunnen ook praktische hulp geven bij het zoeken naar een baan of opleiding voor de partner.'  

Je hebt je promotie-onderzoek geschreven in het buitenland, waar je partner aan het werk was. Kon je je goed inleven in de expatpartner?

'Het heeft mij geholpen dat ik met mijn eigen werk bezig kon zijn. Bij verhuizingen kon ik gewoon mijn laptop dichtklappen en elders weer doorgaan. Ik hoefde dus niet telkens weer op zoek naar werk en wist ook dat mijn carrière niet stilstond. Dat heeft me zeker geholpen.' 

Het proefschrift van Kim van Erp heet 'When worlds collide. The role of justice, conflict and personality for expatriate couples’ adjustment'. Ze verrichtte haar promotieonderzoek aan de faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen.