De man die zes jaar geleden nog werd uitgeroepen tot de rijkste man van Rusland zit nu een lange gevangenisstraf uit wegens belastingontduiking en fraude. Tenzij de uitspraak in een nieuwe rechtszaak tegen hem anders uitpakt. Het vonnis is uitgesteld tot 27 december. Het is waarschijnlijk geen toeval dat dit in een nieuwsluwe periode valt. De voormalige oliemagnaat is volgens zijn ouders het slachtoffer van een persoonlijke vendetta van premier Poetin.

Vanuit de gymzaal klinkt gezang van kinderen. Hun stemmen weergalmen in de lange gangen van het lyceum in Korallovo, zo'n vijftig kilometer buiten Moskou. Het schoolgebouw staat in een heuvelachtig besneeuwd veld aan de bosrand. Het internaat voor kansarme kinderen is het geesteskind van Michail Chodorkovski (1963).

'Hij wilde dit zo graag,' zegt zijn moeder, Marina Chodorkovskaja, een van de drijvende krachten achter de school. 'Hij heeft dat veld daar gekocht. We wilden er nog een school bij bouwen. Deze school is voor 220 mensen. Er moest er nog één bijkomen voor 500 mensen, plus woonruimte. Alles had al gebouwd kunnen zijn.'

Onberispelijk
Chodorkovski's arrestatie in 2003 gooide roet in het eten. Op dat moment was de oliemagnaat nog de rijkste man van Rusland en had zijn oliemaatschappij Yukos een onberispelijke reputatie. Chodorkovski droomde ervan van Yukos het meest transparante bedrijf in Rusland te maken, en de eerste echte multinational. Tegelijkertijd investeerde hij in onderwijs en steunde hij diverse oppositiepartijen. Het was allemaal tegen het zere been van het Kremlin. Chodorkovski schond een ongeschreven regel dat Ruslands rijksten zich verre moesten houden van de politiek.

De gevolgen lieten niet op zich wachten. De oliemagnaat werd demonstratief door een zwaar bewapende politieeenheid aangehouden op een Siberisch vliegveld. De aanklacht: massale fraude en belastingontduiking. Van het begin af was duidelijk dat Chodorkovski's bedrijf, net als talloze andere bedrijven, handig gebruik had weten te maken van de mazen in de wet om de belastingen te minimaliseren. Dat niemand behalve Chodorkovski en zijn zakenpartner Platon Lebedev hiervoor terecht moesten staan gaf het politieke karakter van het proces aan. Het tweetal werd veroordeeld tot acht jaar strafkamp. Chodorkovski's bedrijf werd ontmanteld en belandde via schimmige transacties goeddeels in handen van de staat.

Zijn ouders hebben sindsdien de tent gerund in het lyceum in Korallovo. Er studeren 170 kinderen, de meeste met een 'moeilijke' achtergrond: kinderen die het gijzeldrama in Beslan in 2004 hebben overleefd, kinderen van gesneuvelde Russische militairen en andere weeskinderen. De staat heeft beslag gelegd op al het roerend en onroerend goed. De belastingdienst achtervolgt de families van de kinderen, die hier gratis konden studeren, met forse belastingaanslagen. Pesterijen die zijn begonnen na de ontmanteling van Yukos, zegt Marina Chodorkovskaja.

Absurdistisch
Zoveel ze kunnen hebben zij en haar man Boris de afgelopen bijna twee jaar het tweede proces tegen hun zoon en Platon Lebedev bijgewoond. Een absurdistisch proces, waarin het tweetal wordt beschuldigd jarenlang de volledige olieopbrengst van Yukos te hebben verduisterd. De meeste getuigen, onder wie huidige en voormalige ministers, hebben bevestigd dat zoiets onmogelijk. Yukos heeft altijd aan de leveringsverplichtingen voldaan, tot tevredenheid van alle afnemers. De beschuldiging is bovendien in tegenspraak met de veroordeling uit het eerste proces. Want als Chodorkovski en zijn collega alle olie van Yukos zouden hebben gestolen, kon er nooit belasting over zijn betaald, en dat is wel gebeurd.

Maar over de afloop van het tweede proces maakt Marina Chodorkovskaja zich geen illusies. 'Wonderen komen alleen voor in sprookjes en de logica der gebeurtenissen geeft geen aanleiding daarin te geloven.' Vader Boris Chodorkovski voegt eraan toe: 'De hoop sterft het laatst.'

De openbare aanklager heeft veertien jaar celstraf geëist tegen het tweetal. In het geval van vrijspraak zouden ze volgend jaar al op vrije voeten zijn, kort voor de volgende parlements- en presidentsverkiezingen.

Buitenlucht
Tijdens het proces kon Marina Chodorkovskaja haar zoon vaker zien dan toen hij nog in een Siberische strafkolonie zat. 'Hij heeft nu weer wat kleur op zijn wangen en hij is ook wat aangekomen. Maar in Moskou komt hij vrijwel niet in de buitenlucht. Gedurende de duur van het proces mocht hij niet wandelen en aten ze maar één keer per dag. 's Ochtends werden ze wakker gemaakt en langdurig gefouilleerd. Daarna reden ze door de files naar de rechtbank. En 's avonds gebeurde hetzelfde, maar dan omgekeerd.'

Tijdens het proces oogde Chodorkovski niettemin monter, geconcentreerd en zeker van zijn zaak. 'Hij denkt aan de toekomst', zijn moeder. 'Hij maakt plannen, hij vraagt ook steeds om boeken. Vreemd genoeg worden hem wat literatuur betreft geen beperkingen opgelegd. Ik heb wel de indruk dat ze alles lezen wat hij schrijft. Hij is op de hoogte van alles wat er gebeurt. Soms praat hij me zelfs bij als we elkaar ontmoeten.'

KGB
Marina Chodorkovskaja en haar man geloven stellig dat hun zoon slachtoffer is geworden van een persoonlijke vendetta door de huidige premier Vladimir Poetin. Het kwam voor haar niet als een verrassing. 'Toen een man aan de macht kwam uit de KGB, had ik geen enkele illusie over wat er in het land zou gebeuren. Het is een vreselijke organisatie. Het is een ramp voor ons land en een ramp voor ons volk.'