Haar ouders vluchtten tijdens de Tweede Wereldoorlog van Duitsland naar Nederland. Op haar 25ste werd ze wees en met de miljoenen die ze erfde, besloot ze iets voor anderen te doen. Marjan Sax is een van de oprichters van het internationale vrouwenfonds Mama Cash. Boos en verontwaardigd is ze over het wantrouwen rond vluchtelingen. Deel 23 in een serie over prominente Nederlanders.

Aan de muur in de werkkamer van haar huis langs een Amsterdamse gracht hangt een zwart-wit foto uit een krant. Op de foto drie vrouwen in minirok in de straten van Kabul. De foto is gemaakt in 1972 en illustreert volgens Marjan Sax de achteruitgang in die regio als het om vrouwenrechten gaat. De vrijheid van vrouwen in Afghanistan is achteruit gehold in de afgelopen jaren. Maar elders is er zeker sprake van verbetering, zegt de vrouw die zichzelf omschrijft als een betrokken burger. "Ik maak me druk over hoe de wereld in elkaar zit."

En een mening heeft ze. Over het vreselijke gedoe rond roken, omdat de Nederlandse overheid het roken in cafés te veel aan banden legt. "Cafés moeten zelf beslissen of ze rookcafés zijn of niet.” En over gezondheid: "Ik zou graag zien dat de Nederlandse overheid zich wezenlijk bemoeide met de gezondheid van mensen en dan met name de gezondheidszorg. De gezondheidszorg in Nederland is schrikbarend slecht georganiseerd." Over de kredietcrisis die een nieuw soort bewustzijn op gang zou kunnen brengen over duurzaamheid en het milieu. En vooral over solidariteit.
 
Geld
Marjan Sax, geboren in 1947, was heel actief in de beginnende vrouwenbeweging toen ze op haar 25ste zo'n 3,5 miljoen gulden (grofweg 1,6 miljoen euro) erfde. "Het was in de jaren zeventig niet echt ‘bon ton’ om geld te hebben." Ze vond het ingewikkeld en lastig, sprak er eerst met niemand over, maar geleidelijk aan werd duidelijk dat ze het geld ook kon gebruiken voor anderen. "Dus dat het niet alleen iets is waar je wat voor jezelf mee kan doen. Dat je het ook maatschappelijk kan inzetten. " Samen met vier andere vrouwen begon Marjan Sax in 1983 met Mama Cash. Het fonds steunde vrouwengroepen die opkwamen voor de rechten van vrouwen. Het idee was verder dat Mama Cash garant stond voor leningen. Dit maakte het voor vrouwen een stuk makkelijker om aan te kloppen bij een bank. Het feit dat Mama Cash zo'n 2,5 miljoen gulden ter beschikking had, maakte dat het fonds serieus genomen werd. Het was makkelijker om geld te werven. "Zo heb ik geleerd dat geld ... geld aantrekt."
 
Nog altijd vindt Marjan Sax geld niet iets persoonlijks, maar iets maatschappelijks. "Mensen die veel geld hebben verdiend, die hebben dat vaak niet alleen gedaan, maar met een heleboel mensen samen. Dat geld hoort dan ook in de maatschappij vind ik." Haar vader verdiende zijn geld met de handel in nieuw en oud ijzer. Daar was veel vraag naar vanwege de wederopbouw. "Hij was een goed zakenman."

Meest effectief
Na bijna 20 jaar in verschillende functies bij Mama Cash gewerkt te hebben, begon Sax in 2003 voor zichzelf. Ze adviseert nu vermogende particulieren en stichtingen over goede doelen. "Bij privé-personen die geld willen geven aan goede doelen kijk ik hoe ze dat het beste kunnen doen. Ik overleg met ze om te zien waar hun hart het meest naar uitgaat, wat ze het meest wezenlijk vinden om te steunen, en bedenk dan met ze hoe ze dat het meest effectief kunnen doen.”

Doordat ze zelf geld heeft geërfd, heeft ze altijd met een been in de wereld van de financiën gestaan. "Ik zat in de bijzondere situatie dat ik zowel degenen die geld hebben als degenen die geld nodig hebben ken. Die twee werelden. Het voelt tamelijk logisch aan om te denken daar kan ik dus in adviseren.”
 
Goede doelen
Nederlanders geven veel aan goede doelen. Het zit volgens Marjan Sax, die in haar jonge jaren politicologie studeerde, in onze geschiedenis besloten dat we ons ook verantwoordelijk voelen voor de minderbedeelden. De laatste jaren richt ze zich steeds meer op de vraag hoe ze mensen die geld willen doneren of investeren in maatschappelijke verandering kan helpen om dat zo strategisch mogelijk te doen. Ze is dan ook de ‘Donor Academy’ begonnen, een cursus om meer inzicht te geven in de goede doelenwereld. "Dus hoe kan je het zo inzetten dat het ook resultaat heeft." Mensen moeten volgens Sax niet wachten tot na hun dood als het gaat om donaties aan goede doelen.  "Dat kan je beter doen tijdens je leven, want daar heb je zelf dan ook nog plezier van."

Maar de rijkdom in het Westen heeft ook een andere kant. Nederland is als gevolg van de enorme welvaart die we hebben naar binnen gekeerd geraakt, volgens Sax. We hebben te weinig oog voor de noden in de wereld. Ze zou het een belangrijke stap vooruit vinden als de overheid het fenomeen van migratie onderkent. Migratie is van alle tijden. Mensen die hun geluk elders beproeven, omdat ze in eigen land niet voldoende verdienen. Of mensen die op de vlucht zijn als gevolg van oorlogen of andere gevaarlijke situaties. "Vluchtelingen hebben vaak de vreselijkste dingen meegemaakt en worden hier schandelijk behandeld. Een van de dingen waar je de beschaving van een land af kan meten, is hoe ze met vluchtelingen omgaan."
 
Er mag best een onderscheid worden gemaakt tussen migranten en vluchtelingen, volgens Sax. "Voor mensen die migreren om een beter bestaan te hebben, kan de overheid desnoods zeggen dat het voor een beperkte periode is. Dat de migranten bijvoorbeeld voor drie jaar ergens kunnen werken. Maar voor vluchtelingen - en dat is zo evident als ik weet niet hoe - zijn internationale verdragen ondertekend. Het is belangrijk dat de overheid het recht dat vluchtelingen hebben op opvang ook daadwerkelijk nakomt." Volgens Sax is het een kwestie van politieke wil. "Ze moeten die verplichting ook uitvoeren en niet zo min mogelijk vluchtelingen toelaten. Slechts 1 procent van de vluchtelingen in de wereld komt naar het Westen, 99 procent zit in vluchtelingenkampen in de eigen regio."
 
Medemens
Haar eigen geschiedenis speelt zeker mee: "Mijn ouders waren joden die vervolgd werden en die gevlucht zijn. Dus ik denk dat ik van hun een soort basisgevoel van rechtvaardigheid heb meegekregen. Dat je ook verantwoordelijk bent voor je medemens."

Meer interessante verhalen lezen? Abonneer je op de gratis WereldExpat Nieuwsbrief