Recept: 20-25 oliebollen

Voor wie zelf oliebollen wil bakken, hierbij het traditionele recept dat RNW-hoofdredacteur Rik Rensen - na langdurig aandringen - speciaal voor u beschikbaar heeft gesteld. Van zijn grootmoeder Dirkje.

Ingrediënten: 1 kilo bloem / 75 gram gist (opgelost in lauwe melk) / 100 gram zachte roomboter / 1 liter halfvolle, lauwe melk / 4 eetlepels witte basterdsuiker / geraspte schil en sap van 1 biologische citroen / snuf zout / 3 eieren / 200 gram gewelde rozijnen / 150 gram gewelde krenten / 150 gram geraspte appels.

Voorbereiden: Maak beslag door bloem in grote pan/emmer te mengen met melk, gist, roomboter en eieren. Witte basterdsuiker toevoegen. Bij homogene massa appels, krenten, rozijnen, citroensap en -schil toevoegen. Tenslotte zout erbij en beslag goed 'doorslaan' (hard roeren). Met doek over pan half uur laten rijzen op warme plaats. Dan opnieuw 'slaan' en nog drie kwartier laten rijzen.

Bakken: Volle pan met zonnebloemolie op gas verwarmen tot 175 graden. Deeg met juslepel of ijsschepje uit emmer halen en in hete olie laten zakken. Regelmatig omkeren. Bol is na ongeveer 7 minuten goudbruin. Laten uitlekken op keukenpapier en bestrooien met poedersuiker. Eet smakelijk en Gelukkig Nieuwjaar!

Zie ook: Wereldkeuken - Oliebollen van grootmoeder Dirkje.

Met de jaarwisseling spat ook de oliebol weer in al z’n glorie de Nederlandse huiskamers binnen. Naar schatting worden 130 miljoen van de knapperig gebakken deegbollen gegeten: een eeuwenoude traditie, waarvan de uiterste houdbaarheidsdatum nog lang niet in zicht is

De oliebol – een traditioneel gefrituurd gistdeeggerecht - hoort al eeuwenlang bij Nederland. In een van de oudste kookboeken van het land, uit 1669, komt de lekkernij al voor. Al heet-ie dan nog oliekoek of lijnzaadkoek.

Volgens Ineke Strouken van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed, verwijst 'koek' naar de toenmalige platte vorm. 'Er werd in die tijd gebakken in een platte braadpan op open vuur en het product kon nauwelijks de hoogte in.'

Armeluisvoedsel
Het oudst bekende recept mag dan uit 1669 dateren, de oliebollentraditie zelf is nog veel ouder. Tot welke periode we precies terug moeten gaan is niet helemaal duidelijk. De oorspronkelijke oliekoek had overigens aanvankelijk geen directe relatie met de jaarwisseling.

De oliekoek was razend populair en volgens Strouken onmisbaar om de armen de winter door te helpen. In de wintermaanden was het verse voedsel op. Oliekoeken waren calorierijk, je kon er lang op teren en de ingrediënten konden goed bewaard worden. Daarmee waren ze letterlijk van levensbelang.

Maar in tijden van bittere armoe was zelfs de oliekoek al snel een onbetaalbare luxe. Daarom kregen de armen toestemming om tussen 21 december en 6 januari langs de deuren te gaan. 'In ruil voor een lied of goede wensen, gaf de gegoede burgerij dan eten of brandstof', zegt Ineke Strouken.

IJzerkoekenoproer
Het levensgrote belang van de gewoonte werd duidelijk in december 1770. In het Drentse Coevorden brak een volksopstand uit omdat het kerkbestuur een einde wilde maken aan het gebruik om nieuwjaars- of ijzerkoeken (koeken die met een wafelijzer op een vuur gebakken werden) uit te delen aan 'straatlopers'.

De arme bevolking kwam massaal in opstand, waarna het besluit werd teruggedraaid. De onrust staat bekend als het IJzerkoekenoproer. Pas in de 19e-eeuw werd de koek een bol, met komst van het fornuis. Toen werden ook 'luxe' ingrediënten als appel, kummel of rozijnen toegevoegd. En nog later: poedersuiker.

In 1868 nam het standaardwoordenboek voor de Nederlandse taal, de Van Dale, het woord oliebol op. De koppeling met Oud en Nieuw kwam pas in de 20ste eeuw. Hele generaties Nederlanders zijn sindsdien grootgebracht met oliebollen die door moeder (of soms toch ook wel vader) werden gebakken. Dat het hele huis dagenlang naar vet rook, nam iedereen voor lief.

Oliebollentest
Zoals bij elke traditie is de drang om te laten zien wie die dan het best beheerst onweerstaanbaar. Het dagblad AD organiseert sinds 1993 een landelijke oliebollentest. Elk jaar beslist een panel aan de hand van steek- en smaakproeven welke oliebollenbakker zich de beste mag noemen.

Die uitverkiezing levert behalve eeuwige roem ook veel geld op. Want oliebollen zijn big business. Het AD heeft uitgerekend dat voor een oliebol dit jaar gemiddeld 84 cent wordt betaald. De productiekosten bedragen ongeveer 20 cent. Tel uit je winst!

Een Nederlander eet rond de jaarwisseling volgens de krant gemiddeld acht oliebollen (x ruim 16 miljoen Nederlanders = meer dan 130 miljoen oliebollen!). Een beetje oliebol weegt ongeveer 100 gram en staat garant voor 261 calorieën en 7,5 gram vet. Met een uur wandelen per oliebol krijg je dat er weer af.

Imagoproblemen
Die wetenschap heeft ervoor gezorgd dat de oliebol zich in toenemende mate moet weren tegen een negatief imago: vet, calorierijk en dus ongezond! Mogelijk dragen die eigenschappen er ook toe bij dat 'oliebol' ook als minder vleiende kwalificatie wordt gebruikt voor iemand die iets doms heeft gedaan.

Merkwaardig eigenlijk, dat zo’n lekkere hap zo'n een negatief beeld kan oproepen. Dat moge dan zo zijn, echt op z’n retour is de oliebol nog lang niet. Want een jaarwisseling zonder oliebollen is in Nederland ronduit ondenkbaar...