De Oeigoerse journalist Gheyret Niyaz is eind juli veroordeeld tot 15 jaar cel door de Chinese overheid. Hij heeft tijdens de onlusten vorig jaar gesproken met buitenlandse journalisten. De harde straf illustreert de mensenrechtensituatie en het gebrek aan vrijheid van meningsuiting in de autonome regio Xinjiang Uyghur, zegt voormalig politiek gevangene Giyratjan Rozi.

‘Ik heb meer dan tien maanden achter de tralies gezeten. Zonder proces, zonder vonnis. Ik had geen idee wanneer ik weer vrij gelaten zou worden. Ik was pas 21 jaar’, zegt Rozi, die nu voorzitter is van de Uyghur Support Groep Nederland.

‘Ze hingen me aan handboeien op waardoor mijn voeten amper de grond raakten’, zegt hij wijzend naar de littekens op zijn armen. De plek waar de boeien zaten is nog steeds zichtbaar, net als de brandwonden van uitgedoofde sigaretten.

‘Het was een gevangenis speciaal voor politieke gevangenen. De omstandigheden waren er bijzonder slecht. ’s Nachts kropen de wantsen over me heen. Die beestjes kropen in de wonden op mijn rug waardoor ik een enorm gezwel kreeg. Ik mocht niet naar de dokter. Op een dag riepen ze me op en sneden ze het gezwel open met een mes. Er was heel veel bloed. Ik herinner me dat ik dacht: dit is de wreedheid van de communistische partij.’

Traditionele kleding
De tien maanden van marteling weerhield Rozi er niet van zich in te zetten voor de Oeigoerse gemeenschap. Zijn idealen en denkbeelden werden alleen maar sterker. Met het behoud van de Oeigoerse cultuur in gedachte, maakte Rozi gebruik van zijn achtergrond als ontwerper. Hij startte een kledinglijn waarin hij traditionele elementen combineerde met een moderne snit.
‘Vanwege het totalitaire bewind van de Chinese overheid zag je veel tradities langzamerhand verdwijnen. Door mijn ontwerpen gingen mensen opnieuw traditioneel Oeigoerse kleding dragen om hun culturele identiteit te benadrukken.’

Op het hoogtepunt van zijn carrière had Rozi drie winkels in de Oeigoerse hoofstad Urumqi en werd hij op diverse plaatsen gevraagd om zijn kleding te vertonen. Maar het succes leidde al snel tot een serie incidenten. Zijn fabriek werd gesloten, de bedrijfsuitrusting in beslag genomen en er volgde een eindeloze reeks aantijgingen en rechtszaken die hem fysiek en mentaal volledig uitputten.
In ultieme poging gerechtigheid te vinden, reisde Rozi naar Beijing om zijn zaak voor te leggen. Daar ontmoette hij alleen desinteresse. Een overheidsfunctionaris deelt hem in lauwe bewoordingen mee: ‘Zo zijn China en de communistische partij nu eenmaal. Jouw problemen kunnen niet worden opgelost.’

Psychologische oorlog
Eenmaal thuis ontvangt de teneer geslagen Rozi van de plaatselijke autoriteiten het bevel om zijn paspoort in te leveren. ‘Zo’n bevel is een vorm van psychische oorlogsvoering. Ze willen je stap voor stap breken.’ In de hoop buiten China wel recht te vinden, verlaat Rozi het land en leeft nu al elf jaar in ballingschap.

Ballingschap
Wanneer het gesprek belandt bij zijn bejaarde ouders en het ziektebed van zijn moeder, barst Rozi in snikken uit. ‘Ik heb geen traan gelaten toen ik gemarteld werd, maar elke keer als ik aan mijn moeder denk moet ik huilen’, zegt hij zijn tranen drogend. ‘Het leven in ballingschap is onmenselijk. Ik wil eigenlijk gewoon terug naar huis. Als ik doodga wil ik op Oeigoerse bodem begraven worden.’