Ze onthullen misstanden, maar raken zelf in grote problemen met hun leidinggevenden en collega’s: klokkenluiders. Een nieuwe Nederlandse wet – volgens de indieners uniek in de wereld – moet mensen die misstanden aan de kaak stellen beter beschermen.

Ze deden onthullingen over ondeugdelijke granaten in het leger die militairen het leven kostten, over miljoenenfraude in de bouwwereld, veiligheidsrisico’s in een kerncentrale of misstanden bij een reïntegratiebedrijf.

En ze werden vanwege die onthullingen ontslagen, zwart gemaakt en zelfs officieel tot ‘politiek crimineel’, paranoïde en schizofreen verklaard. Of ze werden zelf doelwit van vervolging door justitie. Veel klokkenluiders bleven berooid achter en zagen hun huwelijk stranden als gevolg van de spanningen.

Geïsoleerd
Een meerderheid van de Tweede Kamer steunt een initiatiatief van de Socialistische Partij (SP) om klokkenluiders dit lot te besparen. Een betere bescherming van klokkenluiders moet ook anderen aanmoedigen aan de bel te trekken bij misstanden bij overheid of bedrijfsleden, zegt SP-Tweede Kamerlid Ronald van Raak voor de Nederlandse radio:
 
 ‘Ik moet als Kamerlid problemen oplossen, maar dat kan alleen als ik die problemen ken. Nu zitten er heel veel potentiële klokkenluiders thuis die kennis hebben van ernstige misstanden, maar dat niet durven te zeggen. Er zijn klokkenluiders die naar mij toe komen en mij iets willen vertellen, maar mij vragen om dat niet naar buiten te brengen. Ze zijn bang in de problemen te komen. Mensen raken sociaal geïsoleerd, raken hun baan kwijt, komen in grote financiële problemen en worden soms gewoon gek verklaard.’

Beter gedragen
Nederland kent wel al een meldpunt voor klokkenluiders en vertrouwenspersonen bij overheid en bedrijven waar mensen die misstanden signaleren zich kunnen melden. Maar dat blijkt niet genoeg bescherming te geven. Een nieuwe instelling krijgt een stevige wettelijke basis en wordt ondergebracht bij het bureau van de Nationale Ombudsman. De organisatie, Huis voor Klokkenluiders genaamd, krijgt de bevoegdheid onderzoek te doen naar een zaak. Zodra is vastgesteld dat een werknemer daadwerkelijk een klokkenluider is, kan deze niet worden ontslagen.
 
Volgens Nationaal Ombudsman Alex Brenninkmeijer zal de nieuwe wet leiden tot een andere omgang met klokkenluiders door bedrijven en overheid. In plaats van de zaak in de doofpot stoppen en de werknemer wegpesten, zullen ze eerder duidelijkheid willen geven.
 
‘Als ombudsman heb ik erg veel ervaring met iets blootleggen wat niet in orde is. De onthullingen leiden in eerste instantie terecht tot verontwaardiging. Maar het effect op de wat langere termijn is dat organisaties zich gewoon beter gaan gedragen.’

Paria
Een internationaal bekende Nederlandse klokkenluider is Paul van Buitenen. Zijn onthulling over corruptie bij de Europese Commissie leidde in 1999 tot het opstappen van het volledige bestuur van de Europese Unie. Van Buitenen, die op non-actief werd gesteld en werd overgeplaatst, zei later dat hij een paria was geworden als gevolg van zijn onthullingen. Ook zijn gezin had er zwaar onder te lijden. Van Buitenen staat nu andere klokkenluiders bij.

Nederland staat bekend als een land met weinig corruptie. Maar verscheidene klokkenluiders hebben afgelopen jaren duidelijk gemaakt dat ook hier een doofpotcultuur heerst. De nieuwe wet moet daaraan een einde maken en Nederland weer als voorbeeld stellen, zegt Van Raak.

‘Dit is echt uniek in de wereld. Als wij dit voor elkaar krijgen in Nederland dan kunnen we eindelijk de problemen met klokkenluiders oplossen. Dan zijn we eindelijk verlost van die schandvlek dat wij mensen die hun burgerplicht doen verdacht maken en kapot maken. En dan zijn we ook weer een voorbeeld voor de rest van de wereld. Dat blijkt nu al. Er is veel interesse vanuit andere landen. Mensen vragen wat we hier doen, omdat ze er misschien wat van kunnen leren.’