Het is maart 2012. De demissionaire-regering Cohen komt in spoedzitting bijeen. Oppositieleider Wilders kan volgens de peilingen rekenen op een absolute meerderheid bij de vervroegde verkiezingen. Het is fictie, maar hoe kwetsbaar is de Nederlandse economie in een politiek instabiel scenario? Wat doen buitenlandse investeerders en staatsfondsen?

Om dreigende nationalisatie voor te zijn, besluit het Saoedische petrochemische bedrijf Sabic zijn kunststoffenproductie op het voormalige DSM-complex in Geleen in zijn geheel naar het buitenland te verplaatsen. Om dezelfde reden staakt het staatsbedrijf Dubai World de financiering van de bouw van de eerste containerterminal op de Tweede Maasvlakte.

Vanwege de sociale en politieke instabiliteit in het land, vreest het kabinet een massale vlucht van buitenlandse bedrijven uit Nederland. Premier Cohen neemt contact op met het Indiase Tata Steel, eigenaar van Corus in IJmuiden. Sluiting van de Hoogovens zou zo ongeveer de genadeklap voor de Nederlandse economie betekenen.

Open economie kwetsbaar
Het is een nachtmerrie-scenario, maar niet totaal uit de lucht gegrepen. Het voormalige petrochemische DSM-complex in Geleen is van Sabic, de Nederlandse hoogovens zijn van Tata Steel en zonder de toegezegde 900 miljoen euro investering van Dubai World dreigt de tweede Maasvlakte een fiasco te worden. Het geeft slechts aan hoe kwetsbaar de open Nederlandse economie is.

Zo dwong China onlangs het Finse Wärtsila om de productie van scheepsschroeven van Nederland naar China te verplaatsen. Ruim 500 banen gaan verloren. Nederland is wakker geschrokken. CDA-kamerlid Jan ten Hoopen vroeg de regering of Nederland wel voldoende inzicht heeft in het economisch beleid van China.

Alert blijven
Ten Hoopen verzocht de regering de internationale economische strategie van China in kaart te brengen en te bekijken hoe Nederland daar het beste op zou kunnen reageren. Nederland moet zeer alert blijven, vindt de christendemocraat, want de Chinezen maken zich volgens hem schuldig aan oneerlijke concurrentie. Al is die vaak niet met de bestaande regels aan te pakken.

Gedragscode staatsfondsen
Welke middelen heeft Nederland eigenlijk om op te treden tegen buitenlandse staatsinvesteringsfondsen (staatsfondsen) en bedrijven die hun economische macht misbruiken voor politieke doeleinden? Het IMF kent sinds 2008 een gedragscode:
- de fondsen moeten inzage bieden in hun boeken en structuur
- ze moeten de doelstellingen van een open en vrije markt nastreven
- ze mogen uitsluitend economische motieven hebben

Eén probleem: de regels zijn vrijwillig, kennen geen sancties en zijn niet afdwingbaar.

Naar de rechter stappen
Maar je kunt ook nog altijd naar de rechter stappen, benadrukt het PvdA-kamerlid Paul Tang: “Ik ben ervoor dat als een staatsfonds toch verkapte politieke motieven mocht hebben, dat we naar de Ondernemingskamer kunnen stappen en zeggen: hier spelen oneigenlijke motieven een rol en dat betekent dat deze aandeelhouder momenteel geen zeggenschap meer heeft.” Maar het is nog onduidelijk of de huidige wetgeving die mogelijkheid ook echt biedt.

Een andere mogelijkheid is vooraf bekijken of een staatsfonds of een buitenlandse overname geen bedreiging vormt voor het publieke belang of de staatsveiligheid. Het Verenigd Koninkrijk kent zo'n preventieve toets, en ook Frankrijk en Duitsland hebben strengere regels op dit terrein, maar de Nederlandse regering wilde daar niet aan.

Cruciale sectoren beschermen
Een open economie is mooi, maar strategische sectoren zou je af moeten schermen voor buitenlandse investeerders, vindt sociaal-democraat Paul Tang: “Cruciale sectoren, daarover wil je zeggenschap van de overheid en dat hebben we in Nederland ook zo geregeld. We hebben Schiphol, de spoorwegen, de elektriciteitsnetwerken, de waterleidingbedrijven. Al die bedrijven waar we niet zonder kunnen, die hebben vaak het karakter van publieke voorzieningen.”

Geen blokkades
Maar er bestaat (nog) geen concrete lijst met sectoren die onder alle omstandigheden in publieke handen zouden moeten blijven. Net zoals er ook geen sluitend pakket wettelijke maatregelen is om politieke bedoelingen van buitenlandse staatsfondsen te blokkeren.

"We moeten het ook niet willen", zegt Gopal Ramanathan die bij KPMG onderzoek deed naar de belangstelling van opkomende economieën zoals India en China voor Nederland en andere westerse landen. Nederland blijkt nog steeds bij uitstek in trek als investeringsland en (fiscale) vestigingsplaats. En als we dat zo willen houden, mogen we kennelijk wel kritisch en alert zijn, maar moeten we het daar vooral bij laten.

Grootste staatsfondsen (bron: OESO)

Verenigde Arabische Emiraten           Abu Dhabi Investment Authority (ADIA)        $ 875 miljard
China                                              China Investment Corp Ltd                           $ 500
                                                      Central Hujin Investment Corp.
                                                      State Foreign Exchange Investment Corp.
Singapore                                       Government of Singapore Investment           $ 438
                                                      Corp (GIC)
                                                      Temasek
Norway                                           Government Pension Fund Global                 $ 322
Saudi Arabia                                   Diverse fondsen                                          $ 300
Koeweit                                          Kuwait Investment Authority                        $ 250
Hong Kong                                      HK Monetary Authority Investment Portfolio  $ 140
Rusland                                          Stabilisation Fund of the Russian Federation  $ 127