Nederlandse onderzoekers gaan een grote rol spelen bij het opzetten van een museum op Mauritius, gewijd aan de uitgestorven dodo. Het wordt gebouwd nabij Mare aux Songes. Een moerassig massagraf voor meer dan een half miljoen dieren, waaronder ook veel dodo's.

Mare aux Songes biedt een unieke kijk op het ecosysteem van Mauritius voordat de mens aan land kwam. Onderzoekers denken dat er vele gewervelde diersoorten liggen. Het nieuwe dodomuseum wordt daarom meer dan een herdenkingsplaats voor een uitgestorven vogel, zegt Kenneth Rijsdijk.

'Een deel van de botten die wij hebben opgegraven, zul je daar kunnen bekijken. Daarnaast wordt het verhaal verteld van de dodo’s, de Nederlandse kolonisatie, de bevestiging dat Nederlandse zeelui niet alle dodo’s hebben opgegeten en wat de mens verder heeft veranderd aan het ecosysteem op Mauritius.'

Koolstofdatering
Het ministerie van Kunst en Cultuur van Mauritius heeft de Nederlandse dodo-onderzoeksgroep gevraagd om mee te helpen bij het realiseren van het museum. De onderzoekers zijn al jarenlang actief op het Afrikaanse eiland.

Mare aux Songes is een klein moeras, zo’n vier voetbalvelden groot. Toch liggen er de botten van meer dan een half miljoen dieren. Daaronder dodo’s, hagedissen, reuzenschildpadden en vogels. Ook liggen er fossiele resten van insecten en zaden. Uit koolstofdatering blijkt dat ze zo'n 4200 jaar oud zijn.

Dodo-polder
Om de botten letterlijk boven water te krijgen, bouwden de Nederlanders een 'dodo-polder'. 'We wilden een stuk droogleggen om ook te kunnen zien hoe de botten in de grond liggen', vertelt Rijkswijk. 'Van dat gebiedje hebben met hulp van archeologen van de Vrije Universiteit in Amsterdam een 3D-kaart gemaakt.'

Wetenschappers vermoeden dat deze dieren omkwamen door een periode van extreme droogte. Maar dat betekende niet het einde van de dodo, want Nederlandse zeelui troffen aan het einde van de vijftiende eeuw de loopvogel nog aan op het eiland. De dodo moet dus door andere oorzaken zijn uitgestorven.

Opgegeten?
De geschiedenisboeken van het eiland vermelden nog altijd dat de Nederlanders zoveel dodo’s opaten toen ze het eiland koloniseerden, dat de loopvogel daardoor is uitgestorven. Maar zo is het niet gegaan, heeft het Nederlandse onderzoek in de afgelopen zes jaar uitgewezen.

De dodo is ten onder gegaan aan de vreemde diersoorten die de zeelui meenamen. Zoals apen uit Indonesië, ratten, katten en honden. Deze exoten hadden geen natuurlijke vijanden en deden zich tegoed aan de dodo. Inclusief eieren en kuikens. Binnen een eeuw was het dier verdwenen.

Ecosysteem
De problemen die de uitheemse diersoorten veroorzaakten, zijn niet uniek voor Mauritius. Rijsdijk hoopt dat landen in een soortgelijke situatie - bijvoorbeeld de Galapagos Eilanden - ook zullen profiteren van de onderzoeksresultaten op Mauritius.

'Het unieke van Mauritius is dat we vanaf het eerste moment weten wat de mens heeft gedaan. Welke dieren ze hebben meegenomen, en welke effecten de komst van de Nederlanders - en later de Fransen en de Engelsen - had op dat ecosysteem. Dit soort gegevens is nodig om in te schatten wat de menselijke effecten zijn op ecosystemen in de toekomst. Als we dat weten, kunnen we ook ons beleid aanpassen.’

Compleet skelet
Ondanks de duizenden botten die Nederlandse expedities sinds 2006 uit het moeras hebben gehaald, is nog nooit een compleet skelet gevonden. Rijsdijk heeft de hoop opgegeven. 'We kunnen na al die jaren concluderen dat alle botten van de dieren door elkaar liggen en dat een groot deel ontbreekt.'

Voor een betrouwbare reconstructie van het dier zijn de wetenschappers afhankelijk van het enige complete skelet (afkomstig van een enkel dier) ter wereld. En dat staat al een eeuw in het Natuurhistorisch Museum in de hoofdstad Port Louis. De vindplaats is altijd zorgvuldig geheim gehouden.

Accuraat beeld
De Nederlander Leon Claessen van het College of the Holy Cross in Massachusetts maakte een 3D scan van het skelet. En dat is weer belangrijk voor een accuraat beeld van het dier. Want de vele pentekeningen en schilderijen die een log en vooral vet, sloom beest portretteren, kloppen niet.

In het echt was de dodo iets groter dan een zwaan en woog het dier tussen de 15 en 25 kilo. Hij behoort tot de familie van de duiven, maar met een 15 centimeter lange snavel. De vleugels waren weggeëvolueerd tot kleine flappen. Hij had immers geen vijanden waarvoor hij zou moeten vluchten.

Eerherstel
'99,9 procent van de afbeeldingen is fout', zegt Rijsdijk. 'Het zijn kopieën van kopieën en bij iedere kopie werd het dier nog overdrevener en nog dikker getekend. Er bestaan maar zes tekeningen en schilderijen waarvan we zeker weten dat ze naar het leven zijn getekend. Hij was wel dik, maar niet zo dik.'

Hoog tijd dus voor eerherstel. Zowel voor de dodo als voor de Nederlandse zeelui. Mauritius besteedt veel aandacht aan natuureducatie en natuurbescherming. Maar een museum dat laat zien hoe je kwetsbare natuur kunt behouden voor de toekomst, is er nog niet. Die kennis is niet alleen van belang voor de eilanders, maar ook voor mensen in andere kwetsbare natuurgebieden.

Verder lezen: Dodo Research Programme