Pasen en de Matthäus Passion zijn in Nederland onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een traditie die begon in 1891 toen Julius Röntgen voor het eerst de Matthäus met het Koninklijk Concertgebouworkest uitvoerde. Vanaf 1899 zorgde Willem Mengelberg ervoor dat het een jaarlijks terugkerend evenement werd. Een cultus of een traditie, maar wel een die zich blijft ontwikkelen.

Willem Mengelberg
Willem Mengelberg ging nogal vrij met de partituur om en voerde de Matthäus uit met groot orkest en een gigantisch koor. Traag en meeslepend, met steeds wisselend tempo. Romantisch.

Knippen in de partituur?
Er was veel discussie over de uitvoering door Mengelberg omdat hij stukken wegliet. In 1902 schreef een recensent dat het werk te lang was en dat vele bezoekers al voor het einde de zaal hadden verlaten. Een jaar later vond een ander dat coupures niet behoorden te worden aangebracht. Dat deed men in Parsifal van Wagner ook niet. Maar het jaar daarna hield een andere criticus juist een pleidooi voor méér coupures, omdat het publiek niet meer het geduld voor zo’n lang werk kon opbrengen.

 

De Nederlandse Bachvereniging
Wie een meer partituurgetrouwe Matthäus wilde horen, kan vanaf 1922 jaarlijks in Naarden terecht bij De Nederlandse Bachvereniging. Deze uitvoeringen van de passie trekken niet alleen duizenden muziekliefhebbers, ook de society en kabinetsleden komen op Goede Vrijdag naar de Gooische Vestingstad.

 

Nieuwe inzichten
De huidige artistiek leider van De Nederlandse Bachvereniging, dirigent Jos van Veldhoven, is voortdurend op zoek naar een nieuwe kijk op de partituur. Hij heeft redenen genoeg om aan te nemen dat de dubbelkorige, symmetrische structuur die men gewoonlijk aan de partituur toedicht ook anders geïnterpreteerd kan worden.
Hij is het niet eens met de manier waarop de Matthäus meestal wordt uitgevoerd, met twee gelijkwaardige koren. Als je de partituur van de Matthäus goed bestudeert, kun je zien dat er onderscheid wordt gemaakt tussen het Coro I en het Coro II. Zo maken belangrijke personen als de Evangelist, Jezus, Pilatus, Petrus en Judas, deel uit van het eerste koor. Ook neemt dat koor telkens het initiatief. De vragen en reacties komen uit het tweede koor. Zijn nieuwe inzicht heeft dit jaar tot een andere uitvoering geleid. Van Veldhoven maakt het verschil tussen het eerste, grote en het tweede, kleine koor hoorbaar en zichtbaar.

 

Nedermattheus
Naast de talloze traditionele Matthäus-uitvoeringen bestaat er in Nederland ook ruimte voor het experiment of voor populaire zettingen van het lijdensverhaal. Zo is er in menige stad een “Meezing-Mattheus”. Er is ook een Nederlandstalige Mattheus die in 2006 in première ging, de hertaling door Jan Rot. Deze Nedermattheus werd zo’n overdonderend succes dat het in de vier jaren van haar bestaan al vele malen is opgevoerd en intussen ook op een bekend Duits kwaliteitslabel op cd is verschenen.

 

Een breuk met de traditie
Al langer dan een eeuw voert het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) jaarlijks de Matthäus of Johannes Passion van Johann Sebastian Bach uit. Vorig jaar werd met die traditie gebroken.
In opdracht van het KCO, de Boston Symphony, het London Symphony Orchestra en het Rundfunkchor Berlin schreef James MacMillan zijn St John Passion. Het was een cadeau ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van Sir Colin Davis, de Britse dirigent die de uitvoeringen bij alle drie de orkesten zou leiden. 

 

James MacMillan
MacMillan behoort tot de orde der Dominicanen en heeft van zijn geloof nooit een geheim gemaakt. Veel van zijn composities zijn religieus getint. De gevierde Schotse componist schreef een tweedelig werk zonder koralen, zonder aria’s en met slecht één vocale solist in de rol van Christus. Een ware passierevolutie ontstond er echter niet in Amsterdam. Misschien omdat al bekend was dat dit jaar als vanouds Bachs Matthäus weer te horen zou zijn.

 

Een ware opleving
In het Bach-jubileumjaar 2000 kregen Sofia Goebaidoelina, Osvaldo Golijov, Tan Dun en Wolfgang Rihm het verzoek om een eigentijdse passie te schrijven. Vier componisten uit verschillende windstreken en culturen met even divers klinkende passies als resultaat.

Gezien de recente passies van de Nederlandse componisten Boudewijn Tarenskeen en Calliope Tsoupaki lijkt het genre een ware opleving door te maken. De Grieks-Nederlandse componiste Tsoupaki gooide twee jaar geleden in het Holland Festival hoge ogen met haar Lucas Passie.

 

Calliope Tsoupaki
“Ik liep al tien jaar met het idee rond om iets te doen met de oost-westverbinding, die bij mij zelf ook sterk aanwezig is. Ik wilde die culturen bij elkaar brengen, maar nu pas vond ik het juiste verhaal erbij. Het lijdensverhaal, in het Byzantijns opgetekend door discipel Lucas, is de ruggengraat geworden,” aldus Tsoupaki. “Het is voor mij is een hele oprechte, ontroerende maar nuchtere tekst, waarin Jezus heel krachtig overkomt. Als aanvulling gebruikte ik teksten van de hymenschrijver Romanos, als een soort koor uit de traditie van de Griekse tragedie.”

 

Judas Passion

Nieuw dit jaar is de Judas Passion op muziek van Egon Kracht. Het libretto van Jeroen van Merwijk is gebaseerd op het in 2005 herontdekte Evangelie van Judas Iskariot. In het even aangrijpende als hartstochtelijke verhaal van Judas gaat onze werkelijkheid op de schop, staat de wereld op zijn kop. In dit verhaal vraagt Jezus aan Judas hem te verraden en over te leveren aan de Hogepriesters om zo de mens te kunnen bevrijden. Judas was in eerste instantie niet te vermurwen om zijn dierbare vriend aan te geven. Niet door de duivel, niet in ruil voor geld of macht. Hij zwicht uiteindelijk voor de kus van Jezus en gaat zo alsnog de geschiedenis in als eeuwige slechterik.

 

Gepassioneerd verhaal
Het duivelse dilemma waar Judas voor staat is door componist, bassist en bandleider Egon Kracht briljant vertaald in de muziek. Een hybride mix van verschillende genres, met de heldere countertenor Maarten Engeltjes als Jezus en de aardse acteur Frans van Deursen in de rol van Judas. Na het zien van dit gepassioneerde verhaal van twee vrienden, komt het verhaal van de Matthäus in een heel ander daglicht te staan.