Slecht nieuws voor Indonesische milieu- en hulporganisaties: ze hoeven bijna niet meer aan te kloppen bij staatssecretaris Ben Knapen van Ontwikkelingssamenwerking. Hij is vrijdag teruggekeerd van een werkbezoek. Voor de Indonesiërs was het de eerste kennismaking met het nieuwe Nederlandse ontwikkelingsbeleid.

Dat draait niet langer om liefdadigheid, het doet niet meer aan gezondheidszorg en onderwijs. Dat soort zaken moet Indonesië voortaan zelf maar regelen, is de boodschap waarmee Knapen op pad werd gestuurd.

Knapen: ‘Indonesië is geen straatarm land meer. Weliswaar zijn er nog 100 miljoen arme tot zeer arme Indonesiërs, maar er is ook een groeiende middenklasse en een heel rijke elite. We hoeven echt niet het hele land meer te helpen. Die tijd is voorbij.’

Dam in Jakarta
Geld wordt de drijfveer van het nieuwe beleid. Nederland geeft nog wel hulp, maar verwacht daar in de toekomst ook wat voor terug. Opdrachten voor het bedrijfsleven bijvoorbeeld. Knapen heeft vier miljoen euro meegebracht voor Jakarta, waar een kapitale kustverdediging moet komen. Daar moet een dam worden gebouwd en land worden gewonnen in een miljardenproject dat in omvang lijkt op de Afsluitdijk en de Deltawerken samen.

Die 4 miljoen zijn bedoeld om de plannen uit te werken en door te rekenen. En als straks het project wordt uitgevoerd, is het de bedoeling dat Nederlandse bedrijven kunnen meedoen. Niet alleen bij dit project, maar bij alle ontwikkelingshulp die voortaan wordt gegeven. Alle aandacht is gericht op de economie.

‘Verlicht eigenbelang’
Dat klinkt egoïstisch, dus doet Knapen zijn best het beeld wat op te poetsen. ‘Ik noem het ‘verlicht eigenbelang’, zegt hij. ‘In de eerste plaats gaat het er toch om dit land en de mensen hier vooruit te helpen. En als het hier economisch beter gaat, als Indonesië een volwassen economische partner is, en wij een goede relatie hebben, kan dat straks ook het Nederlands bedrijfsleven ten goede komen. Daar is niks mis mee.’

Echt helemaal nieuw is dat beleid volgens hem niet eens. ‘Wij hebben niet alles opnieuw uitgevonden. Veel van wat wij willen, was al in gang gezet door voorgaande regeringen.’ En de ‘zachte’ ontwikkelingshulp voor ideële zaken als onderwijs en gezondheidszorg, die verdwijnt wel, maar wordt niet in één keer afgeschaft, zegt hij, geruststellend. ‘Dat gaat stap voor stap.’

Zelf regelen
Voor een grote groep milieu- en hulporganisaties die in Pontianak op hem zit te wachten, heeft hij slecht nieuws. Voor zaken als empowerment, bewustmaking van de lokale bevolking, het bewaren van de eigen cultuur, de emancipatie van vrouwen, en bevordering van mensenrechten hoeven ze niet meer aan te kloppen. ‘Die moeten jullie zelf voortaan regelen’, zegt Knapen. ‘De tijd dat wij mensen vertelden hoe zij moeten leven is voorbij.’

Knapen is in Pontianak om te kijken hoe het daar met het oerwoud is gesteld. Een rondvluchtje geeft hem een onthutsend beeld. Van dat oerwoud staat bitter weinig meer overeind. Knapen: ‘Uit de lucht kun je goed zien hoe groot de stukken zijn die zijn weggekapt. Dat is echt enorm. En allemaal illegaal, heeft de gids mij verteld. Er is heel wat voor nodig voordat ze hier ‘duurzame’ palmolie kunnen gaan produceren.’

Oerang-oetangs
Duurzaamheid is een van de ‘speerpunten’ van Knapen’s beleid. Duurzaam bosbeheer helpt het bos, de oerang-oetangs, de lokale bevolking en het milieu, maar ook hier is niet idealisme, maar geld de drijfveer die moet zorgen dat Indonesië mee gaat doen. Europa houdt sinds vorig jaar de import van niet-duurzame palmolie en hout tegen.

‘Indonesië was daar boos over. Die zag dat als een vorm van protectie en een belemmering van de Indonesische economie. Maar ik sprak met de minister van Economische Zaken in Jakarta, Hatta Rajasa, en die begrijpt nu wel dat het interessant kan zijn duurzaam te gaan produceren. Omdat je, als je het goed doet, daar ook heel goed aan kunt verdienen.’

Winst maken
Zonder de belofte van winst hoef je niet te denken dat duurzame productie van palmolie in Indonesië van de grond zal komen, zegt Knapen. ‘Als bedrijven dat alleen maar doen omdat het goed staat op hun cv, waait het zo weer over.’

Het programma in Pontianak is kort. De gouverneur heeft afgezegd, en ook de Kalimantanse zakenwereld laat een gesprek met Knapen schieten. Misschien zijn ze daar bang dat hij ze, net als andere buitenlandse politici, de les komt lezen over corruptie, milieuvervuiling en wat ze verder allemaal verkeerd doen. De enige die Knapen wil ontvangen is de commandant van de politie. Die kijkt opvallend opgelucht, als hij even later in alle vriendelijkheid weer afscheid kan nemen, zonder donderpreek.