De ziekte aids deed dertig jaar geleden zijn intrede in Nederland. In 1982 werd hier het eerste geval van hiv geregistreerd. Beslist geen reden voor een feestje, maar voor de VARA wel aanleiding om er een documentaire over te maken: ‘Aids: Vluchten kon niet meer’

Centraal in de documentaire staat – tegen wil en dank – onze nationale luchtvaartmaatschappij KLM, een bedrijf dat in de jaren ’80 keihard werd getroffen door de toen nieuwe ziekte.

Documentairemaker Hetty Nietsch vertelt hoe het idee voor de film is ontstaan. ‘Jaren geleden sprak ik met hoogleraar infectieziekten Joep Lange over de eerste groep aidspatiënten in het AMC. Hij vertelde dat het allemaal homo's waren, en dat velen bij luchtvaartmaatschappijen werkten, met name bij KLM. Als stewards reisden ze de wereld over, hadden seks op verschillende plaatsen en brachten het virus mee. Ik wist meteen: daar moet ik iets mee.’

Zielig of viezerik
Nietsch slaagde er in ruim 35 slachtoffers te achterhalen. Hoeveel KLM’ers er door aids zijn overleden is niet bekend. Het bedrijf registreert geen doodsoorzaken en veel stewards die ziek werden wilden helemaal niet dat iedereen wist dat ze aids hadden. ‘Want had je kanker, dan was je zielig. Had je aids, dan was je een viezerik’, vertelt oud-purser Dennis van Puimbrouck.

Hij zag zelf hoe dertig mannen van zijn lichting stierven aan wat toen als een geheimzinnige homoziekte gold. ‘De impact was gigantisch. Het was ook een enorme klap voor de homo-emancipatie in een tijd dat homo’s net uit de kast durfden te komen’.

In de documentaire geeft Nietsch een kleurrijk beeld van de sfeer dertig jaar geleden. Het was een tijd waarin de KLM floreerde en de 747’s naar alle uithoeken van de wereld vlogen. Naar Sydney, New York, Rio de Janeiro en San Francisco, bestemmingen die favoriet waren bij de homoseksuele stewards vanwege hun gayscene. Amsterdam viel daar als homostad bij in het niet.

Patient Zero
Ook de eerste aidspatiënt ter wereld was een steward. Niet van de KLM, maar van een Canadese maatschappij. Patiënt Zero werd hij door de wetenschappers genoemd. Hij had al snel veertig andere mannen besmet en omdat stewards veel vliegen, breidde de epidemie zich razendsnel uit.

Hoewel het probleem ook bij andere bedrijfstakken en luchtvaartmaatschappijen speelde, heeft Nietsch bewust voor het iconische KLM gekozen. Aan de hand van gesprekken met collega’s, familieleden en artsen van het AMC wordt verteld hoe de ziekte uitbrak, zich ontwikkelde, en mensen doodgingen.

De documentaire is tot stand gekomen zonder hulp van KLM, die dertig jaar na dato nog steeds de kaken op elkaar houdt over dit onderwerp. ‘Alle oud-KLM-medewerkers die ik heb benaderd, wilden meewerken. De mensen die nu nog bij KLM werken, mochten niet,’ vertelt Nietsch.

‘Ook toen wist KLM zich geen raad met dit onderwerp. Er lag een groot taboe op het thema en het was commercieel heel onaantrekkelijk om dergelijke problemen naar de buitenwereld te communiceren. Er werd misschien wel op individueel niveau, maar niet openlijk uit naam van het bedrijf over gesproken’.

Grote familie
Toch werden de zieke medewerkers beslist niet aan hun lot overgelaten. Zo had de medische dienst contact met de specialisten van het AMC, werden de zieken geregeld door leidinggevenden bezocht, en regelde het bedrijf bussen wanneer collega’s naar een crematie wilden. Ook werden zieke stewards, als ze zich weer even wat beter voelden, gewoon ingeroosterd om te werken, als ze dat wilden.

‘Er komt een beeld naar voren van de KLM als één grote familie. Daar moet het bedrijf juist trots op zijn. Er zijn zelfs mensen in een KLM-blauwe kist begraven,’ zegt Nietsch.

Veel slachtoffers voelen zich ondanks alles vergeten en KLM is niet van plan een herdenking te houden. Een schrale troost wellicht is dat met deze film voor het eerst de impact van aids bij de KLM op een rij is gezet.