Grote ophef in de Nederlandse media: het verdwijnt! Wat verdwijnt? Nee, niet wat, maar het, het woord het dus! Alarmerend? En wat staat er dan nog meer op de nominatie om te verdwijnen?

Als je het erg vindt dat het lidwoord het verdwijnt, is er goed nieuws: het verdwijnt natuurlijk helemaal niet. Althans, in ieder geval niet tijdens ons leven. Waarom dan toch die alarmbellen? Het schijnt dat kinderen moeite hebben met het leren van het-woorden, en daarom maar overal de-woorden van maken.

Onderzoekers tonen met cijfers aan dat kinderen het op latere leeftijd goed leren gebruiken. Maar er zal toch niets aan het taallerend vermogen van deze generatie schorten? Volwassenen die nu het goed gebruiken, hebben dat als kind ook onder de knie gekregen. Zo moeilijk is het dus ook weer niet...

Nederlands als tweede taal
Ook tweedetaalleerders hebben vaak moeite met de en het, dus kiezen zij bij twijfel al snel voor de. Dat is statistisch de juiste keuze, want er zijn meer mannelijke en vrouwelijke zelfstandige naamwoorden (de-woorden) dan onzijdige (het-woorden) – de verhouding is ongeveer 75:25.

De kans dat je met een de-woord goed zit, is dus groter. De keuze voor de zegt daarom vooral iets over het zo goed mogelijk willen doen. En natuurlijk dat het gebruik van het niet een-twee-drie te leren is. Maar als een buitenlander goede Nederlandse les krijgt, leert hij de het-woorden heus wel op den duur, net zo goed als hij leert dat de bijzinsvolgorde anders is dan die in de hoofdzin en dat die Hollanders hun getallen zo raar uitspreken (26 is geen twintigzes, maar zesentwintig).

Levende talen veranderen
Taal leeft. Grammatica verandert. Woorden komen, woorden gaan. Als er iets uit de taal verdwijnt, is dat een natuurlijke gang van zaken. Er wordt in ieder geval niet zomaar iets 'afgeschaft'. De vraag is daarom eerder: wat is het nut van het en is dat nut groot genoeg om te kunnen overleven?

Mannelijk of vrouwelijk
Vroeger had het Nederlands een volledig naamvalssysteem - net als nu nog het Duits - met mannelijke, vrouwelijke en onzijdige woorden waarbij verschillende lidwoorden hoorden en verschillende verbuigingen van het bijvoeglijk naamwoord.

Hoe zit het tegenwoordig eigenlijk met mannelijk en vrouwelijk? Van sommige zelfstandige naamwoorden is het geslacht gemakkelijk vast te stellen: woorden op -lijk, -ing en -ie, bijvoorbeeld, zijn vrouwelijk, en woorden op -aar en -aard, bijvoorbeeld, zijn mannelijk.

Maar van veel woorden kennen de meeste Nederlanders het woordgeslacht niet. Dat moeten ze opzoeken in een woordenboek. En dan is er nog een groeiende groep de-woorden waarbij er geen onderscheid is, of die zowel mannelijk als vrouwelijk zijn.

De haar-ziekte
Vrijwel niemand in Nederland weet nog precies welke woorden mannelijk of vrouwelijk zijn. Toch kan dat onderscheid - vooral in geschreven taal - nog wel van belang zijn: naar mannelijke woorden verwijs je met hem, zijn en wiens en naar vrouwelijke met haar en wier.

Daar worden dan ook veel fouten mee gemaakt, zoals 'de vrouw wiens' in plaats van 'de vrouw wier'. Daar kiezen mensen vaak automatisch voor de mannelijke vorm. Bij verwijzing met zijn of haar gebeurt juist het omgekeerde: verwijzing met haar in plaats van zijn, de zogenoemde haar-ziekte. De omroep en haar programma's is zo’n veelgemaakte vergissing: omroep is mannelijk, dus je verwijst ernaar met zijn.

Verdwijnende woordgeslachten
Het onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke woorden komt in de lidwoorden (altijd de) en bijvoeglijke naamwoorden ('de oude man' en 'de oude vrouw') al niet meer tot uitdrukking. En bij de keuze van verwijswoorden levert het zoals gezegd problemen op. Daar is het oude naamvalssysteem dus al sterk aangetast.

Onzijdige woorden zijn er nog wel: de het-woorden. De vraag is of het Nederlands dezelfde ontwikkeling zal doormaken als het Engels: dat heeft nog maar één lidwoord: the. Als het Nederlands zonder het onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk kan, dan kunnen we onzijdig ook wel missen, toch?

Theoretisch klopt dat. Maar taal is natuurlijk ook gevoel; een taalgebruiker is van nature conservatief. Daarom moet het blijven, is zijn natuurlijke reactie. En er is meer met het aan de hand: het is immers niet alleen een 'lidwoord van bepaaldheid'.

Wat doet het nog meer?
Het is niet alleen een lidwoord, maar ook een persoonlijk voornaamwoord (derde persoon enkelvoud). Bijvoorbeeld: 'het is een rare kwestie', 'het was in november', 'het gaat te ver'. En dan is het ook nog eens een onbepaald voornaamwoord. Bijvoorbeeld: 'het regent', 'het heeft geonweerd', 'het oneens zijn met die bewering'.

Dit zijn functies die een ander woord niet zomaar kan overnemen. Kortom: het woord het zal ons niet snel ontvallen, hoogstens het lidwoord het. Maar dat zal onze tijd ook nog wel duren.

Ditjes en datjes
Als het uiteindelijk toch verdwijnt, sleurt het allicht andere woorden mee in zijn val, te beginnen met de voornaamwoorden dit en dat. Want als het meisje verandert in de meisje, wordt dit of dat meisje natuurlijk ook die meisje, en 'het meisje dat' wordt dan 'het meisje die'. Die verandering is al voorzichtig in gang gezet. Ook nu hoor je al regelmatig 'het meisje die'.

Een beetje googelen levert dit op (18 november 2011):

'De meisje die' is veruit in de minderheid, maar komt al wel voor. 'Het meisje die' is in opkomst, maar de meeste mensen gebruiken nog gewoon 'het meisje dat'.

Meer artikelen lezen voor en door Nederlanders in het buitenland? Neem een gratis abonnement op het WereldExpat Magazine www.wereldexpat.nl