Pakjesavond! Iets om naar uit te kijken in de donkere dagen. Althans, zo vindt menigeen, als je maar geen gedichten zou hoeven schrijven ... Ook last van gedichtenstress? Helemaal niet nodig! Volg drie eenvoudige tips en je komt een heel eind.

Poëzie behoort doorgaans tot het repertoire van dichters en verliefde mensen. Behalve in de sinterklaastijd, want dan wagen opeens velen zich aan het op rijm zetten van een verhaal of iets anders wat ze met de wereld willen delen.

Rijmen kennen we al vanaf de middeleeuwen en toen werd ook de feestdag van Sint-Nicolaas al gevierd, maar waar komt die combinatie vandaan? En waarom rijmen we eigenlijk? Maar misschien wel het allerbelangrijkst in deze tijd: hoe schrijf je een goed sinterklaasgedicht?

De Gouden Eeuw op een stoomboot
Op 5 december vieren heel veel Nederlanders, waar ook ter wereld, sinterklaasavond. Er worden cadeautjes uitgewisseld, vaak verpakt in surprises, en gedichten geschreven. Het feest van Sint-Nicolaas bestaat al ruim zevenhonderd jaar, maar de meeste elementen van de manier waarop de dag nu wordt beleefd, zijn nog maar zo’n anderhalve eeuw oud, en in hoge mate het geestelijk product van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863).

Die schreef in 1851 een geïllustreerd kinderboekje met de titel Sint Nicolaas en zijn knecht, dat vele herdrukken beleefde, ook door de prachtige plaatjes. Schenkman was zeer geïnteresseerd in nieuwe uitvindingen, zoals de stoommachine. Ook wist hij veel van de geschiedenis van de Gouden Eeuw.

Noviteiten van vervoer
Beide interesses vervlocht hij in een nieuw kinderverhaal over de Sint. Daarom laat hij Sinterklaas uit Spanje komen met een moderne stoomboot – dat was rond 1850 nog iets heel bijzonders. In de volgende decennia introduceerde Sinterklaas ook andere noviteiten van vervoer. Zo reisde hij als een van de eersten met de trein, ballon en auto.

Schenkmans interesse voor de Gouden Eeuw is af te lezen uit het land van herkomst van de goedheilig man: dat is niet Turkije, waar de bisschop van Mira oorspronkelijk vandaan komt, maar Spanje, dat in die tijd nog een welvarend Verweggistan was. De illustrator liet zich ook door de Gouden Eeuw inspireren; de kleding van de Zwarte Pieten met de dikke kanten kragen en de pofbroeken zijn daar voorbeelden van. 

Goed en gehoorzaam zijn
Eveneens in de 19e eeuw werd het feest steeds vaker aangegrepen om jongeren te kneden: goed je best doen op school en gehoorzaam zijn aan je ouders resulteerde in een beloning op sinterklaasdag. Aan het eind van deze eeuw vond voor het eerst pakjesavond plaats, en wel op de avond voor de naamdag van Nicolaas: op 5 december. Het zingen van sinterklaasliedjes is ook een traditie die rond deze tijd werd ingevoerd. Pas in de twintigste eeuw begonnen ook volwassenen elkaar cadeautjes met surprises te geven, en daarbij gedichten te maken.

Waarom rijmen we eigenlijk?
Veel van de oudste Nederlandstalige teksten rijmen. Bekende middeleeuwse verhalen als Vanden vos Reynaerde, Beatrijs en Mariken van Nimwegen hebben de vorm van lange gedichten en de vermaarde schrijver Jacob van Maerlant zette zelfs de Bijbel op rijm.

Die voorkeur voor rijm heeft alles te maken met de manier waarop verhalen werden overgeleverd: mondeling. Slechts weinigen konden immers lezen en schrijven in die tijd. Het rijm en het ritme van de verzen hielpen de vertellers de verhalen te onthouden.

Dat rijm een probaat geheugensteuntje is, weten ook reclame- en sloganmakers: van Jazeker, de Hypotheker tot U bent toe aan een Daewoo, een slogan die de naam van een onbekend Koreaans automerk bij de introductie in Nederland direct in het geheugen grifte.

Wat hebben rijm en Sinterklaas met elkaar te maken?
Wanneer steeds meer mensen leren lezen en schrijven en boeken door de uitvinding van de boekdrukkunst gemakkelijk kunnen worden verspreid, verdwijnt de noodzaak om verhalen te laten rijmen. Maar met de noodzaak verdwijnt niet het plezier in rijm en ritme: proza en poëzie worden twee aparte richtingen binnen de literatuur.

Een bijzondere vorm van poëzie is het gelegenheidsgedicht: een gedicht dat geschreven wordt ter ere van een speciale gebeurtenis, zoals geboorte, dood of huwelijk. Vandaag de dag is het bijvoorbeeld nog steeds gebruikelijk om tijdens een bruiloft de levensloop van het bruidspaar op rijm ten gehore te brengen. Wanneer in de loop van de twintigste eeuw ook volwassenen Sinterklaas gaan vieren, sluiten zij aan bij de traditie van gelegenheidsgedichten door elkaar sinterklaasgedichten te geven.

Drie tips voor een Sinterklaasgedicht
Voor veel mensen is Sinterklaas de enige gelegenheid per jaar die hen aan het dichten zet. En dat gebrek aan oefening verraadt zich niet zelden in hun dichtwerk. De opgave om woorden te laten rijmen, is zo groot, dat het te veel gevraagd lijkt om ook nog aandacht te besteden aan het ritme:

Voor Sint is het geen groot geheim
Dat Piet wat moeite heeft met het maken van een passend rijm

Het rijmt dan wel, maar verder is het een struikelpartij van lettergrepen. Daarom:

TIP 1: maak de rijmende zinnen ongeveer even lang:

Het is geen groot geheim voor Sint
Dat Piet het dichten lastig vindt

Dat klinkt al een stuk beter. En dat komt ook door de afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Dat is duidelijk te zien als de benadrukte lettergrepen zijn onderstreept:

Het is geen groot geheim voor Sint
Dat Piet het dichten lastig vindt

De afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen heet de versvoet. In dit voorbeeld wordt een onbeklemtoonde lettergreep gevolgd door een beklemtoonde lettergreep. In vaktermen heet die versvoet een jambe. Het kan ook andersom: een beklemtoonde lettergreep die wordt gevolgd door een onbeklemtoonde (dat heet een trochee), zoals in dit voorbeeld:

Zeven lange dagen
heeft de Sint je horen klagen

TIP 2 is dan ook: wissel beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen met elkaar af volgens een vaste versvoet. Kortom: geef het gedicht ritme.

En dan het rijm zelf. Het meest wordt het rijmschema aabb gebruikt. Dat wil zeggen dat de laatste woorden van de eerste twee zinnen op elkaar rijmen, dat de laatste woorden van de derde en de vierde zin op elkaar rijmen, enzovoort. Gepaard rijm heet dat. Het bekendste voorbeeld is natuurlijk:

Sint zat lang te denken
Wat hij je zou schenken

Maar het kan ook anders. Met omarmend rijm bijvoorbeeld: de eerste zin rijmt op de vierde, terwijl de tweede op de derde rijmt. Het patroon is dan abba, zoals in:

Vermoeid zat onze oude Sint
te peinzen in zijn werkvertrek
aan inspiratie groot gebrek
Wat zou hij schenken aan dit kind?

En er zijn natuurlijk nog veel meer variaties denkbaar: om en om rijmen volgens het schema abab, of een compleet sonnet als u de smaak te pakken hebt. Daarom:

TIP 3: maak eens een verrassend rijmschema.

En ach, als het een keertje helemaal niet lukt, is het des te geestiger om in een ritmisch en rijmtechnisch verantwoord gedicht eens een zin helemaal te laten ontsporen, zoals in dit gedicht, dat heel klassiek begint:

Zij kwamen na jaren uit Spanje weerom
Sint met het vliegtuig en Piet op een bom (hij kwam wel niet op een bom maar dat rijmt)

Sinterklaasgedichten zijn immers niet bedoeld als een bron van stress – paniek als er op vier december nog vijf gedichten geschreven moeten worden! – maar als een bron van vermaak.
 

Dit is een aangepaste versie van een eerder verschenen artikel