Poëzie behoort doorgaans tot het repertoire van dichters en verliefde mensen. Behalve in de sinterklaastijd, want dan wagen opeens velen zich aan het op rijm zetten van een verhaal of iets anders wat ze met de wereld willen delen. Rijmen kennen we al vanaf de middeleeuwen en toen werd ook al de feestdag van Sint-Nicolaas gevierd, maar waar komt die combinatie vandaan? En waarom rijmen we eigenlijk? Maar misschien wel het allerbelangrijkst in deze tijd: hoe schrijf je een goed sinterklaasgedicht?

Op 5 december vieren heel veel Nederlanders, waar ook ter wereld, sinterklaasavond. Er worden cadeautjes uitgewisseld, vaak verpakt in surprises, en gedichten geschreven. Het feest van Sint-Nicolaas bestaat al ruim zevenhonderd jaar, maar de meeste elementen van de manier waarop de dag nu wordt beleefd, zijn nog maar zo'n anderhalve eeuw oud. Een klein overzicht van de geschiedenis van het sinterklaasfeest.

Van Sint-Nicolaas tot sinterklaas
De naamdag van Sint-Nicolaas, 6 december, werd in de middeleeuwen al gevierd op kloosterscholen. Toen werden ook al het 'goed' en het 'kwaad' vertegenwoordigd: ijverige leerlingen kregen cadeaus, luie moesten het doen met vermaningen. In de veertiende tot en met de zestiende eeuw werden er op de naamdag markten en kermissen gehouden, zoals bij de meeste kerkelijke feestdagen in die tijd. Jongeren gaven elkaar suikergoed en vrijers of vrijsters in de vorm van speculaaspoppen. Ook werd al een schoen gezet en strooiden onzichtbare handen snoepgoed.

Jongeren kneden
In de 19e eeuw werd het feest aangegrepen om jongeren te kneden: goed je best doen op school en gehoorzaam zijn aan je ouders resulteerde in een beloning op sinterklaasdag. Het feest werd bovendien van de straat naar de huiselijke kring verbannen. Aan het eind van deze eeuw wordt de intocht van de Sint-Nicolaas met een schip uit Spanje geïntroduceerd en vindt voor het eerst pakjesavond plaats, en wel op de avond voor de naamdag, dus op 5 december. Het zingen van sinterklaasliedjes is ook een traditie die rond deze tijd wordt ingevoerd. En pas in de twintigste eeuw beginnen ook volwassenen elkaar cadeautjes met surprises te geven, waarbij ze ook gedichten maken.

Waarom rijmen we eigenlijk?
Veel van de oudste Nederlandstalige teksten rijmen. Bekende middeleeuwse verhalen als Vanden vos Reynaerde, Beatrijs en Mariken van Nimwegen hebben de vorm van lange gedichten en de vermaarde schrijver Jacob van Maerlant zette zelfs de Bijbel op rijm. Die voorkeur voor rijm heeft alles te maken met de manier waarop verhalen werden overgeleverd: mondeling. Slechts weinigen konden immers lezen en schrijven in die tijd. Het rijm en het ritme van de verzen hielpen de vertellers de verhalen te onthouden. Dat rijm een probaat geheugensteuntje is, weten ook reclame- en sloganmakers: van Jazeker, de Hypotheker tot U bent toe aan een Daewoo, een slogan die de naam van een onbekend Koreaans automerk bij de introductie in Nederland direct in het geheugen grifte.

Wat hebben rijm en Sinterklaas met elkaar te maken?
Wanneer steeds meer mensen leren lezen en schrijven en boeken door de uitvinding van de boekdrukkunst gemakkelijk kunnen worden verspreid, verdwijnt de noodzaak om verhalen te laten rijmen. Maar met de noodzaak verdwijnt niet het plezier in rijm en ritme: proza en poëzie worden twee aparte richtingen binnen de literatuur. Een bijzondere vorm van poëzie is het gelegenheidsgedicht: een gedicht dat geschreven wordt ter ere van een speciale gebeurtenis, zoals geboorte, dood of huwelijk. Vandaag de dag is het bijvoorbeeld nog steeds gebruikelijk om tijdens een bruiloft de levensloop van het bruidspaar op rijm ten gehore te brengen. Wanneer in de loop van de twintigste eeuw ook volwassenen Sinterklaas gaan vieren, sluiten zij aan bij de traditie van gelegenheidsgedichten door elkaar sinterklaasgedichten te geven.

Drie tips voor een sinterklaasgedicht
Voor veel mensen is Sinterklaas de enige gelegenheid per jaar die hen aan het dichten zet. En dat gebrek aan oefening verraadt zich niet zelden in hun dichtwerk. De opgave om woorden te laten rijmen, is zo groot, dat het te veel gevraagd lijkt om ook nog aandacht te besteden aan het ritme:
Voor Sint is het geen groot geheim
Dat Piet wat moeite heeft met het maken van een passend rijm

Het rijmt dan wel, maar verder is het een struikelpartij van lettergrepen. Daarom tip 1: maak de rijmende zinnen ongeveer even lang:
Het is geen groot geheim voor Sint
Dat Piet het dichten lastig vindt

Dat klinkt al een stuk beter. En dat komt ook door de afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Dat is duidelijk te zien als de benadrukte lettergrepen vet zijn gemaakt:
Het is geen groot geheim voor Sint
Dat Piet het dichten lastig vindt

De afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen heet de versvoet. In dit voorbeeld wordt een onbeklemtoonde lettergreep gevolgd door een beklemtoonde lettergreep. In vaktermen heet die versvoet een jambe. Het kan ook andersom: een beklemtoonde lettergreep die wordt gevolgd door een onbeklemtoonde. Dat is een trochee, zoals in het volgende voorbeeld:
Zeven lange dagen
heeft de Sint je horen klagen

Tip 2 is dan ook: wissel beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen volgens een vaste versvoet met elkaar af. Kortom: geef het gedicht ritme.

En dan het rijm zelf. Het meest wordt het rijmschema aabb gebruikt. Dat wil zeggen dat de eerste twee zinnen op elkaar rijmen, dat de derde en de vierde zin op elkaar rijmen, enzovoort. Gepaard rijm heet dat. Het bekendste voorbeeld is natuurlijk:
Sint zat te denken
Wat hij jou zou schenken

Maar het kan ook anders. Met omarmend rijm bijvoorbeeld: de eerste zin rijmt op de vierde, terwijl de tweede en derde op elkaar rijmen. Het patroon is dan abba, zoals in:
Vermoeid zat onze oude Sint
te peinzen in zijn werkvertrek
aan inspiratie groot gebrek
Wat zou hij schenken aan dit kind?

En er zijn natuurlijk nog veel meer variaties denkbaar: om en om rijmen volgens het schema abab, of een compleet sonnet als u de smaak te pakken hebt. Daarom tip 3: maak eens een verrassend rijmschema.

En ach, als het een keertje helemaal niet lukt, is het des te geestiger om in een ritmisch en rijmtechnisch verantwoord gedicht eens een zin helemaal te laten ontsporen, zoals in dit gedicht, dat heel klassiek begint:
Zij kwamen na jaren uit Spanje weerom
Sint met het vliegtuig en Piet op een bom (hij kwam wel niet op een bom maar dat rijmt)

Sinterklaasgedichten zijn immers niet bedoeld als een bron van stress - paniek als er op vier december nog vijf gedichten geschreven moeten worden - maar als een bron van vermaak.

Nieuwe woorden
Ieder jaar ontstaan er talloze nieuwe woorden in het Nederlands. Sommige daarvan gaan maar heel even mee en verdwijnen dan weer. Andere houden het langer vol of gaan zelfs blijvend deel uitmaken van de woordenschat. Hoe zal het deze vijf woorden en uitdrukkingen vergaan, die in 2007 ingang vonden?

Broeikastoerisme. Er dreigt veel moois aan natuurschoon te verdwijnen, en daarmee is de basis voor een nieuw fenomeen gelegd: broeikastoerisme, het toerisme naar plekken die sterk zullen veranderen door het broeikaseffect, zoals gebieden met smeltende ijsmassa's. (Dat het zich met het vliegtuig laten vervoeren naar die plaatsen ook een negatief effect heeft, neemt men kennelijk voor lief ...)

Pretbelasting. Een contradictio in terminis, zou je zeggen, want hoe kan belasting betalen prettig zijn? In de samenstelling heeft pret dan ook niets te maken met 'plezier in betalen', integendeel: het is de bijnaam voor een belasting op kermisattracties. Dus die pretbelasting kan de kermisexploitanten zeker niet plezieren.

Vleespet. Een woord dat zeker een nieuwe druk van het Woordenboek van platte taal zal halen: vleespet, dus een pet van vlees, kortom: een 'kaal hoofd'.

VOC-mentaliteit. Toen premier Balkenende VOC-mentaliteit introduceerde, zorgde het woord voor veel commotie. Hij wilde zeggen: 'Beperk je niet tot de grenzen van Nederland.' Maar de reputatie van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie ging ermee aan de haal: de associatie met het onderdrukken van volkeren voor eigen gewin, kon niet iedereen waarderen.

Met de voeten stemmen. Als mensen zich machteloos voelen, maar toch hun mening kenbaar willen maken, dan rest er vaak maar één mogelijkheid: weggaan. Rekeninghouders die het niet eens waren met het opsplitsen van ABN AMRO, bijvoorbeeld, of spaarrekeninghouders van de Postbank die zich met de extreem lage rente bekocht voelden, wilden hun ongenoegen kenbaar maken door met de voeten te stemmen.

Spellingkwesties
Hoe spel je deze feestdag en de naamgever daarvan? Tussen Sint of de afkorting St. en de eigennaam hoort altijd een koppelteken, het is dus: Sint-Nicolaas. Maar de goedheilig man (twee woorden dus) is ook bekend onder de naam Sinterklaas. Of moet dat zijn: sinterklaas? Hier geeft de spellinghervormer ons een lastige keuze: de heilige heet Sinterklaas, maar iemand die voor Sint/sint speelt, heet sinterklaas. Het sinterklaasfeest en andere samenstellingen met sinterklaas- worden altijd met een kleine letter gespeld.