Heiligen of heksen. Wie bepaalt of iemand een heilige of een heks is? Het blijft een actuele vraag. De heilige Liduina en de heks Marye staan nu naast elkaar in één expositie in Schiedam.

Het graf waar Liduina in 1433 werd begraven, ligt vlakbij de plaats waar Marye ruim een eeuw jaar later op de brandstapel ter dood werd gebracht. In het centrum van het oude Schiedam. In de expositie van het Stedelijk Museum Schiedam staan hun levensgeschiedenissen direct bij elkaar.

Ook voor deze tijd is het interessant bij heiligen en heksen stil te staan, zegt Dirk Jan List van het museum. “Het zijn toch vrouwen die niet helemaal conform de regeltjes hebben geleefd. Je klopt niet in dat verhaaltje huisje-boompje-beestje, dus ben je apart, dus gaan we je stigmatiseren. In deze moderne tijd gebeurt dat nog steeds,” betoogt de maker van de tentoonstelling.

Ziekbed
Liduina Petersdochter (1380-1433) werd al bij leven vereerd. Haar ziekbed duurde maar liefst 38 jaar, na een noodlottig ongeluk op het ijs. Dirk Jan List van het Stedelijk Museum Schiedam kent het verhaal. “Na haar val ontstaat een gezwel dat openbarst. Uit haar wonden komen zelfs grijze, slijmerige wormen. Desondanks hangt er een welriekende lucht in het kleine kamertje waar ze woonde. De lucht had ze meegenomen uit de hemel, waar ze in haar visioenen tijdens pijnaanvallen was geweest.”

“Er ontstaan wonderen rond haar bed. Opmerkelijk is toch wel dat zij een brand in haar bed weet te doven, zonder verwond te raken. Dat terwijl ze zich eigenlijk amper kon bewegen,” aldus tentoonstellingsmaker List, die verwijst naar een boek over het leven van Liduina dat nog dezelfde eeuw verscheen.

Liduina leefde al die 38 jaar op alleen hosties, aldus de overlevering, en het was veel mensen duidelijk dat Liduina een heilige was. Zij werd begraven naast de Grote Kerk van Schiedam, waar veel bedevaartgangers haar graf bezochten. Nog steeds komen mensen naar Schiedam, om bij het beeldje van de vrouw te bidden om hulp of genezing.

Sterke vrouw
Van Marye Heinen (voor 1520-1556) is veel minder bekend. Haar naam komt voor het eerst voor in documenten uit 1541, toen zij door het stadsbestuur werd gearresteerd voor toverij. “Zij is een hele sterk vrouw geweest. Aanvankelijk vecht zij haar arrestatie tot bij de hoogste rechtbank aan, het Hof van Holland. Dat is voor een vrouw in die tijd heel bijzonder,” vindt Dirk Jan List.

“Zij was de eerste heks en eigenlijk de meest tragische heks van Schiedam,” aldus de conservator van het museum. “Zij wordt vrijgesproken, omdat men niet genoeg bewijs tegen haar had. Maar vijftien jaar later wordt ze alsnog voor hekserij opgepakt en een maand lang onderzocht en gemarteld. Uiteindelijk bekent ze dat ze een heks is en wordt ze op het plein voor het stadhuis verbrand.”  

Pastoor
Ook pastoor Vismans van de Liduina Basiliek, de Rooms-Katholieke kerk waar tegenwoordig Liduina wordt vereerd, vindt de combinatie van een heilige en een heks in één tentoonstelling interessant.

Wie bepalen of iemand heilig is, danwel een heks? “Het zijn dezelfde mensen die zoiets zeggen,” beaamt de geestelijke. “En wie weet zijn een aantal heksen eigenlijk heilig geweest, mensen die met goede bedoelingen hebben geleefd. Het is aan de Heer om te zeggen hoe het na je leven op deze aarde zal verder gaan. Over onszelf oordelen we niet zo snel, maar over een ander weten we altijd precies hoe de Heer zal oordelen.”  

Op straat in Schiedam kennen sommige mensen Lidiuna wel, al hebben ze niet van de heks Marye gehoord. Zouden er ook in onze tijd nog heksen of heiligen kunnen ontstaan, is de vraag aan een vrouw van katholieke huize? “Tja, dat zou kunnen, maar ik zie het nou heel anders dan vroeger. Ik geloof, dat zeker, maar op een andere manier.” Zou zij Michael Jackson een heilige of een heks noemen? “Een heks.” En de gebedsgenezeres Jomanda? “Die mag van mij zo … ophoepelen.” Maar de brandstapel? “Nee, dat hoeft ook niet. Dat gun ik niemand.”

De expositie over Liduina en Marye is tot en met 11 september te zien in de hal van het stadhuis van Schiedam, Stadserf 1.

www.stedelijkmuseumschiedam.nl  (website van museum in Nederlands en Engels)
www.liduinabasiliek.nl   (Nederlandstalige website van de kerk)

LUISTER NAAR DE REPORTAGE: