'Wij zien dingen niet zoals ze zijn, wij zien zoals wij zijn' zei de schrijfster Anaïs Nin. Onze culturele achtergrond en opvoeding zijn filters die onze werkelijkheid, waarheden en percepties bepalen. Wat is 'Nederlands zijn'? Hoe uit dat zich in gedrag, communicatie, verwachtingen en aannames? En waar liggen de verschillen met andere culturen?

Princes Máxima beweerde een tijd geleden dat de Nederlandse cultuur niet bestaat. Ze heeft gelijk, in zoverre dat het altijd waar zal zijn dat binnen een cultuur iedereen anders is – wij zijn tenslotte allemaal individuen. Toch is het ook zo dat mensen die eenzelfde culturele achtergrond hebben, op groepsniveau wel degelijk een aantal tendensen en voorkeuren delen. Zet vijf Nederlanders samen in een ruimte en hoe gedragen ze zich? Nederlands! Professor Geert Hofstede* noemt dit fenomeen de 'culturele programmering van de menselijke geest'.

Een nationale cultuur kent verschillende waarden – impliciete 'drijfveren' die gedrag beïnvloeden en mede bepalen. Het gedrag – het zichtbaar gedeelte – verandert met de tijd. De waarden – het stukje dat 'onder water' ligt en het gedrag stuurt - zijn echter erg stabiel (klik op foto links om te vergroten). Met andere woorden – Nederlanders in de 21ste eeuw zijn even 'Nederlands' qua waarden als Nederlanders in de 19de eeuw. Maar de vertaling in gedrag – het zichtbare gedeelte – is met de tijd veranderd.

Interculturalist Candida Snow zal in een viertal artikelen een aantal Nederlandse waarden onder de loep nemen. Ze laat zien hoe de waarden worden vertaald in typisch Nederlands gedrag op school, op het werk en daarbuiten. Ook bekijkt ze hoe andere culturen het Nederlandse gedrag ervaren. In dit eerste deel zal ze het hebben over hiërarchie en de afstand tot de macht.

Deel 1: Nederlands zijn en hiërarchie - machtsafstand

Professor Hofstede definieert machtsafstand als 'de mate waarin de minder machtige leden van instituties of organisaties verwachten en accepteren dat de macht ongelijk verdeeld is'.

De twee extremen op deze schaal worden mooi weergegeven met George Orwells bekende woorden uit Animal Farm – 'All animals are equal but some are more equal than others.'

Het zal geen verrassing zijn dat Nederland een lage machtafstand heeft. 

Lage machtsafstand
Hoe uit deze all-animals-are-equal-houding zich in Nederland? Wij zien een aantal kenmerken:

• kinderen leren dat ze hun ouders mogen tegenspreken en verwachten hun eigen beslissingen te kunnen nemen;
• op school staat de leerling centraal, kinderen kunnen (kritische) vragen stellen, mogen onderbreken of het niet eens zijn met de leerkracht;
• op het werk stelt de leidinggevende zich benaderbaar op – als een bekwame democraat. Zijn 'macht' wordt door zijn rol bepaald;
• statussymbolen zijn verdacht;
• autoriteiten (politie, overheid enz.) worden uitgedaagd of tegengesproken;
• initiatief tonen en verantwoordelijkheid nemen – thuis, op school en op het werk - wordt aangemoedigd en beloond.

Het liedje 15 miljoen mensen uit 1996 van Fluitsma en Van Tijn is een prachtige omschrijving van een aantal Nederlandse kernwaarden, waaronder een lage machtafstand. Woorden zoals 'een zoon die noemt zijn vader Piet', 'geen chef die echt de baas is' en 'geen uniform is heilig' zijn er allemaal voorbeelden van.

Hoge machtsafstand
Toch zien we op de wereldkaart links (klik om te vergroten) dat de meerderheid van de culturen een stuk hoger op machtsafstand scoort – ook binnen Europa. In deze culturen verwacht en accepteert men dat some animals are more equal than others. Deze houding kan zich als volgt uiten:

• kinderen leren gehoorzaam te zijn – ouders worden met eerbied behandeld;
• op school staat de leraar centraal – kinderen nemen het woord niet – de leraar is een 'goeroe';
• op het werk hoort de leidinggevende een welwillende autocraat te zijn – hij/zij geeft instructies, neemt beslissingen en controleert;
• statussymbolen zijn uitingen van macht en worden verwacht.

Kijk eens naar deze reclame uit India:

Hierin worden alle niveaus van de Indiase maatschappij weergegeven. De ongelijkheden worden getoond en geaccepteerd. Stelt u zich voor dat de Nederlandse overheid zo’n actie zou ondernemen en in een reclamespotje de Nederlandse bevolking zou oproepen meer respect voor het volkslied te tonen ... hoe zou men daarop reageren? Terwijl deze reclame in India zelfs prijzen heeft gewonnen!

Omgaan met hogere machtsafstand
De kans is dus groot dat voor u, Nederlander in het buitenland, de vreemde cultuur een hogere machtsafstand kent dan u gewend bent. Door de lage machtsafstand in de Nederlandse maatschappij kan het (h)erkennen van en omgaan met hiërarchie voor Nederlanders vaak lastig zijn: het voelt onnatuurlijk, onderdanig en zelfs onethisch om de ene persoon als belangrijker dan de andere te benaderen.

Vreemd genoeg is het juist hierdoor dat Nederlanders als arrogant en niet respectvol kunnen overkomen in andere culturen: door bijvoorbeeld de CEO op dezelfde manier aan te spreken als de junior secretaresse, al is het met de beste bedoelingen. Door dit 'wij zijn allemaal evenveel waard', kan de CEO zich beledigd voelen en de junior secretaresse voelt zich er waarschijnlijk zeer ongemakkelijk bij.

Nederlanders zijn geneigd een grote machtsafstand – zoals we die in China, Rusland of Egypte tegenkomen - te beschouwen als:

• onjuist;
• iets wat door de belangrijkste leden van die cultuur wordt gecreëerd en in stand gehouden;
• iets wat de 'gewone' mensen van die cultuur willen veranderen;
• iets wat democratie in de weg staat.

Gekleurde blik door cultuurbril
Maar ze hebben vaak niet door dat hun kijk op ze deze culturen niet neutraal is, maar 'gekleurd' wordt door de Nederlandse 'cultuurbril' waar ze doorheen kijken. Evenzeer is het mogelijk dat iemand uit China of Rusland naar Nederland kijkt en een maatschappij ziet met buitengewoon brutale kinderen, respectloze werknemers en incompetente, zwakke leiders.

De twee foto’s hiernaast (klik om te vergroten) laten deze verschillen perfect zien. De linker foto van Poetin is een uiting van macht en status. De rechter foto toont een Zweedse minister die in de rij staat bij de pinautomaat (ook nog op krukken!) – iets wat Poetin waarschijnlijk nooit zal doen. En belangrijker: niet door de Russen van hem wordt verwacht noch verlangd.

Macht accepteren
Het is moeilijk voor Nederlanders in te zien dat de macht die leiders en dictators in hoge machtsafstandsculturen hebben, niet door de leiders zelf wordt bepaald, maar door de mensen onder hen. Zij accepteren deze machtsafstand. Hun leiders bezitten 'toegeschreven' macht. Dat wil natuurlijk absoluut niet zeggen dat men dan blij is met die leider - kijk maar naar de huidige situatie in Egypte, Syrië en Rusland.

Toch zullen de nieuwe leiders in deze culturen waarschijnlijk evenveel 'toegeschreven' macht genieten als hun voorgangers. De leiding verandert, het systeem en de cultuur niet. Betekent dit dat deze culturen nooit democratieën kunnen worden?  Geen democratie volgens westerse begrippen. Maar wel een democratie waarin het volk de leiding kiest en vervolgens meer macht, privileges en verantwoordelijkheden toeschrijft.

Statusloze cultuur
Mede door de lage acceptatie van machtsverschillen heeft Nederland een van de meest statusloze culturen ter wereld. De leidinggevende in Nederland die een vergadering ziet als de gelegenheid om zijn team te vertellen wat hij heeft besloten en wat zij gaan doen, om vervolgens met een privélift terug te keren naar zijn prachtig ingerichte kantoor op de bovenste verdieping, zal niet lang worden getolereerd. Vandaar dat wij om deze reclame lachen:

Tips
Tenslotte een paar tips voor Nederlanders die zich in een hoge-machtsafstandscultuur bevinden.

In de sociale sfeer:

• Probeer je 'hiërarchie-radar' te ontwikkelen. Wat is de rangorde in iedere sociale en zakelijke situatie. Wie heeft de officiële of officieuze macht?
• Accepteer dat de omgeving anders omgaat met deze personen, hen een voorkeursbehandeling biedt, en dit normaal en terecht vindt.
• Zie in dat de erg goed bedoelde Nederlandse gewoonte om iedereen hetzelfde te behandelen, of zelfs ondergeschikten 'naar boven te halen', voor die mensen zelf erg ongemakkelijk en onwenselijk kan zijn.

In de zakelijke omgeving:

• Ook al stel je je als leidinggevende toegankelijk op, teamleden zullen moeite hebben met het geven van feedback of het vertellen dat iets niet goed gaat.
• Je positioneren als 'één van het team' – bijvoorbeeld door zomaar naast je ondergeschikten te gaan zitten in de kantine, een kleine bedrijfsauto uit te zoeken, streven naar consensus in je team bij het nemen van beslissingen – kan je geloofwaardigheid als leidinggevende schaden.

Als ouder op school:

• Docenten verwachten dat ouders de kant van de docent kiezen – bij geschillen kiezen Nederlanders meestal voor hun kind.
• Nederlandse ouders en leerkrachten moedigen kinderen aan initiatief te tonen ('wat denk je zelf?'). In hoge-machtafstandsculturen wordt allereerst gehoorzaamheid van kinderen verwacht.
• Tijdens ouderavonden waar beide ouders aanwezig zijn, kan het gebeuren dat de leerkracht het woord vooral tot de vader richt. Probeer je als Nederlandse vrouw niet te ergeren – de leerkracht wil hiermee alleen maar respect tonen en zet vanuit zijn/haar cultuur de man hoger in de rangorde.

In het volgende artikel kijken we naar identiteit en loyaliteit binnen culturen: ben je een 'ik' of een 'wij'?

Meer artikelen lezen voor en door Nederlanders in het buitenland? Neem een gratis abonnement op het WereldExpat Magazine! www.wereldexpat.nl