Erwin Mortier

(foto auteur: Lieven Blancquart)
Sinds Erwin Mortier (1965) in 1999 succesvol debuteerde met 'Marcel', ontvangt hij de ene na de andere onderscheiding. 'Marcel' werd ondermeer bekroond met de Gerard Walschapprijs, de Van Der Hoogtprijs en het Gouden Ezelsoor voor het beste debuut. 'Mijn tweede huid' (2000) en 'Sluitertijd' (2003) kregen nominaties terwijl de roman 'Godenslaap' (2008) met de Ako Literatuurprijs 2009 werd bekroond.
Mortier studeerde kunstgeschiedenis en behaalde het diploma van psychiatrisch verpleegkundige. Hij werkte als wetenschappelijk medewerker bij het Museum Dr. Guislan, Geschiedenis van de Psychiatrie.

Recensie – 'Mijn moeder heeft me vandaag een stofbeurt gegeven, ze meende dat ik een meubel was.' Met die wrangkomische dreun begint Erwin Mortier het autobiografische 'Gestameld liedboek' over de ziekte die zijn moeder sloopt. Hij doet het hele boek niet anders dan zulke tikken uitdelen, in jaloersmakend mooie zinnen, zonder dat het murw maakt.

Mortier schreef geen rechttoe rechtaan verhaal over een ziektegeschiedenis. In korte fragmenten en in zijn bekende, beeldend taalgebruik, beschrijft hij hoe Alzheimer zijn moeder van alles berooft – om te beginnen van haar taal - en hem van zijn moeder. Het stamelen uit de titel slaat daarmee zowel op zijn schrijfstijl als op de taal van de moeder .

'Dit is de mond die haar spraak nu ontbladert, de woorden klinker voor klinker uitkleedt in pufjes adem, tandengeknars, gesmak. Soms mompelt ze mondenvol pap naar buiten, ben ik het die luistert en met een zakdoek de woordmoes van haar kin veegt.'

Subliem
De woede, de onmacht, het leren omgaan met verval en de aangezegde dood; het komt allemaal aan de orde in deze sublieme roman. Niet eerder werd de ziektetoestand van een dementerende en het effect van de zieke en op diens familieleden zo literair en universeel neergezet.

Mortier zegt het een vriend na 'Alzheimer is de meest lafhartige ziekte, achterbakse ziekte die er bestaat.' Bladzij na bladzij geeft hij weer hoe de sluipmoordenaar te werk gaat.

'Ik kan de zinnen haast over haar lippen zien struikelen. Verbale bouwval, grammaticale ruïnes liggen rond haar handen verspreid over het tafelkleed.'

Angst
Hij probeert er achter te komen, wanneer de ziekte voor het eerst toesloeg? Was het toen ze niet op het woord 'boek' kon komen? Toen ze niet meer naar het koor wilde- terwijl ze zo graag zong? Of was het al veel eerder? Deed ze niet altijd als suiker op de biefstuk? Groot is ook zijn angst om zelf dement te worden, bijvoorbeeld als hij een verdwenen zoutvaatje na intensief zoeken terugvindt in de koelkast.

Maar ook andere gevolgen van 'de trage dood die zich in huis aan het afspelen is' vangt hij in woorden. Hoe na het verlies van taal ook de bewegingen afbrokkelen om voorgoed te verdwijnen. Volgt ze aanvankelijk haar man ('pa') als een schaduw, uiteindelijk kan ze ook dat niet meer. 'Mijn moeder, een huis dat langzaam instort, een op een aardschok dansende brug.'

Zorg of pijniging?
Steeds vaker staat de ik zich ook gedachten toe aan haar dood. Hij is eerlijk genoeg om toe te geven dat zijn moeder er eigenlijk al niet meer is, maar hij kan zich niet voorstellen dat ook haar lichaam er niet meer zal zijn. En hoe moet het tot het zover is? 'Wanneer wordt zorg een ander woord voor pijniging?'

Ontroerend zijn de passages waarin de ik zijn moeder wiegt, of haar een zoen geeft. Zij was – hoe hartelijk ook - niet van de lichamelijke aanrakingen. 'Als ik haar vroeger een zoen wilde geven, schoof er altijd een vloeipapier tussen ons in.' De schrijver verklaart dat uit het verzwegen oorlogsverleden, dat de basis vormt van zijn debuut 'Marcel'.

Schrijverschap
Mortier wilde nog helemaal niet over de ziekte van zijn moeder schrijven. Het leek hem het beste te wachten tot na haar dood, zo vertelde hij in de vele interviews vlak na het verschijnen van het boek - het onderwerp raakt duidelijk veel mensen. Maar hij veranderde van mening toen hij merkte dat de situatie (die al tien jaar duurt) tussen hem en zijn schrijverschap begon te staan.

Het heeft een ongelofelijk mooi boek opgeleverd over de pijn van het leven en berusting in de dood en het 'stapvoets sterven'. Waarvan de presentatie op dezelfde dag viel als de permanente verhuizing van moeder Mortier naar een verzorgingshuis! Maar haar zoon lijkt het te hebben aanvaard.

'Uit de wolk die mijn moeder word en die ze eigenlijk nu al is zullen af en toe onverwacht scherven van beelden wegschieten, ongehoord scherp – hoe ze lachte, het gebaar waarmee ze een haarlok achter haar oren schikte… En dan zullen we zeggen: Ja, zo was ze.'

Gestameld liedboek – Erwin Mortier, uitgeverij De Bezige Bij, ISBN 9789023464099, prijs € 17,90