De Wereldomroep laat prominente Nederlanders aan het woord over hun vakgebied, Nederland en de actualiteit. In het elfde deel van de serie emeritus hoogleraar in de geofysiologie Peter Westbroek over de verbazingwekkende planeet aarde, klimaatverandering, de rol van de wetenschap en angst. ‘Kijk naar de werkelijkheid, niet naar de alledaagse werkelijkheid. Maar kijk door de bril van de wetenschap.'  

Peter Westbroek werkte tien jaar aan een boek over de aarde, zijn visie op de planeet waar we op wonen. Een planeet die in zijn woorden fabelachtig anders is dan andere planeten. Een planeet die begon zonder zuurstof. Hij vertelt dat de aarde zich heeft ontwikkeld in de vele miljarden jaren van zijn bestaan en dat de mens onderdeel is van die ontwikkeling. "De mensheid heeft binnen dat geheel een razendsnelle evolutie doorgemaakt. Veel sneller dan de aarde zelf. Bij dieren vind je dat nauwelijks. Daarom zijn we zo uniek."

Hij vertelt ook dat de mens pas in 1968 voor het eerst in staat was om de aarde in zijn geheel te zien, toen twee astronauten voor het eerst vanuit de ruimte naar de aarde keken en daar beelden van maakten. "Daardoor is een totaal andere oriëntatie op de werkelijkheid mogelijk geworden."

De geologie van vroeger
Voor die tijd was het niet de aarde als geheel die een rol speelde in de geologie, de studie die Westbroek volgde aan de Universiteit Leiden. "Geologie was in de jaren vijftig van de vorige eeuw een vak zonder onderwerp. De aarde waar het eigenlijk over had moeten gaan, daar wisten we bijna niets vanaf, niet als geheel. Maar het was toch een leuke studie, want het ging over stenen."

Het was een steen die Westbroek op zijn veertiende de fascinatie voor het ontstaan van de aarde bijbracht. "Als een bliksemschicht", zegt hij als hij het heeft over de vondst van een steen aan de kant van de weg. Dat hij die steen vervolgens doormidden sloeg en dat er een schelp uit kwam die misschien wel miljoenen jaren oud was. "Een schelp ook die nog nooit door iemand gezien was. Het voelde als een echte ontdekking."

Pas eind jaren zestig van de 20ste eeuw werd het mogelijk om de ontwikkeling van de aarde in zijn geheel te onderzoeken. Nu is dat een van de grote aandachtsgebieden in de wetenschap.

Thuis op aarde
De wetenschappelijke ontdekking van de aarde gaf hem vervolgens een nieuwe oriëntatie in het leven. Geologie heeft voor hem ook te maken met je thuis voelen op de aarde. "We hebben een lange voorgeschiedenis. We zijn daaruit ontstaan." Afgelopen zomer nog zag hij in een 3,5 miljard oude rivierbedding in Australië bacteriën waar wij (mensen) uit zijn voortgekomen. "Dat is een heel aangrijpende ervaring."

De mensen hebben tegenwoordig chronisch last van angst voor van alles wat met de aarde te maken heeft: "De kredietcrisis, uitputting van grondstoffen, volksverhuizingen en ook het klimaat. Alles maakt mensen bang en onzeker." Westbroek vindt het goed dat mensen nadenken over het voortbestaan van de aarde. Wat dat betreft vindt hij het een verdienste van de Nobelprijswinnaar en voormalige Amerikaanse vice-president Al Gore dat hij de discussie heeft aangezwengeld met de film ‘An Inconvenient Truth' over de opwarming van de aarde. Maar hij vindt Al Gore ook te pessimistisch. En de discussie te veel ‘verpolitiekt'.

Mensen mogen zich niet laten overweldigen door al die bedreigingen. In zijn boek ‘Down To Earth' (dat komend voorjaar verschijnt in het Frans en later wellicht in nog meer talen) schrijft Westbroek dat we ons niet moeten blindstaren op de volgende paar eeuwen. De fundamentele wetenschap van de aarde gaat niet over een of twee, maar over 45 miljoen eeuwen. En als je die enorme geschiedenis op je in laat werken krijg je vanzelf een grote bewondering voor deze planeet. Dan raak je je angst kwijt en ga je de problemen van nu met andere ogen bekijken.

Visser
Het gaat er volgens de Leidse wetenschapper om dat we in verband met klimaatverandering niet ‘in den blinde politiek gaan bedrijven'. En stel dat de Al Gores op de wereld gelijk krijgen? "Dan staat ons niets anders te doen dan de visser in het boek ‘ Een afdaling in de Maalstroom' van Edgar Allen Poe te volgen. De visser dreigt in een draaikolk verzeild te raken. Hij is niet bang, maar kijkt zo objectief mogelijk naar de werkelijkheid om te zien hoe hij kan overleven. Vandaar dat Westbroek zijn nieuwste boek afsluit met een verkorte versie van dit verhaal over de visser.