Functioneren psychiatrische patiënten beter als ze lichamelijke en geestelijke training krijgen? Die vraag probeert het Trimbos instituut in Nederland te beantwoorden.  Mensen krijgen vijftien weken fitness- en ademhalingsoefeningen, geheugenspelletjes en ontspanning. Doel is fitter worden en zelfvertrouwen krijgen.

Emmy, een vrouw met bibberende handen, stapt aarzelend het zaaltje binnen. Ze zoekt een stoel achterin. Sam, een grote man met een dikke buik, neemt pontificaal plaats in het midden. De groep bestaat verder uit een man met een aboriginal uiterlijk, een jong stel en Iwan, een fitte vent met een verslavingsverleden. Ze zijn allemaal cliënt van een beschermd woonproject in Utrecht.  

'Jullie mogen je jas wel uitdoen, want je gaat het zo warm krijgen', zegt Perry Coppiëns, één van de trainers. Na een korte uitleg starten de deelnemers met kniebuigingen waarbij ze in hun handen moeten klappen. Dat lukt iedereen. Wanneer ze daarna met hun linkerelleboog hun rechterknie moeten aanraken en hun hakken moeten aantikken, wordt het al moeilijker. Gehijg klinkt van alle kanten. De gezichten worden rood. Perry Coppiëns: 'Het wordt al lastiger, hè? Als je iets moet combineren, denken je hersens al snel: hè? Maar dat mag ook. Als je het allemaal al kunt, dan leer je niets.'

Oefening
De eerste deelnemers zakken vermoeid op hun stoel. De trainer legt een oefening uit waarbij de linkerhersenhelft in actie moet komen. 'Steek een vuist naar voren en houd de andere vuist  tegen je borst met je pink en duim er buiten. Wissel dan je handen om. De voorste vuist is steeds gesloten. ' Al snel klinkt gelach, want het lukt bijna niemand om dit goed uit te voeren. Emmy voert de oefening zittend uit.

Perry Coppiëns vertelt vooraf dat de groep bestaat uit mensen die last hebben van depressies, schizofrenie, angsstoornissen of de gevolgen van een verslaving. 'Uit onderzoek blijkt dat mensen met langdurige psychiatrische problemen moeite hebben met cognitieve vaardigheden. Hun geheugen, coördinatie en lichamelijke conditie zijn vaak slecht. Daarom is deze training zo geschikt.'

Ontspanning
Cognitieve fitness is nieuw voor Nederland. Ook in het buitenland komt de combinatie van ademhalingsoefeningen, fitness en ontspanning niet of nauwelijks voor, vertelt Coppiëns. 'Alleen in Amerika zijn er initiatieven op beperkte schaal. Wij hebben de training met een neuropsychoolog opgezet.' Mensen gaan minder snel achteruit als ze lichamelijke en geestelijke oefeningen doen, zegt hij. Hij baseert zich daarbij op onderzoeken van onder meer het Fonds Psychische Gezondheid. 

Na een pilottraining vorig jaar begint binnenkort een tweede testgroep. Iwan was één van de eerste deelnemers. 'Ik heb er heel veel aan gehad. Mijn ademhaling en fysieke gesteldheid zijn beter. Ik ben alert en scherper', zegt hij. 

De oefeningen van vanmiddag zijn ook voor hem niet gemakkelijk. Een van de begeleiders tikt hem met een rechterhand op de linkerschouder waarna Iwan precies hetzelfde moet doen. Vervolgens moeten ze twee tikken achter elkaar doen. Al snel lopen links en rechts door elkaar en beginnen ze lachend opnieuw. 

Afvallers
De pilotgroep waar Iwan deel van uitmaakte was zeer positief over de trainingen. Na afloop bleken het geheugen en de cognitieve vaardigheden van de deelnemers vooruit te zijn gegaan en was hun bloeddruk beter op peil. 

Toch viel de helft van de veertig deelnemers af. Voor sommigen bleken de oefeningen te zwaar, de psychische problemen te groot of was straatvrees de reden om na twee keer toch niet meer te komen. Perry Coppiëns: 'We hebben ook mensen met beperkingen gehad die wel zijn doorgegaan. Bijvoorbeeld een slechtziende vrouw of een man die met een stok liep. Daar hebben we de oefeningen voor aangepast.'

Effect niet bewezen
Marcus Huibers is hoogleraar psychotherapie aan de de Universiteit van Maastricht. Hij is voorstander van behandelmethoden die gebaseerd zijn op wetenschappelijk onderzoek. Volgens hem kan de cognitieve fitnessmethode werken, maar daar is geen enkel bewijs voor. 'Je moet de groep vergelijken met een groep die geen training krijgt om te zien wat het effect is. 'Ik vraag me ook af of deze training meer doet dan andere behandelmethoden.'

'Activeren van dit soort mensen is heel belangrijk, maar ik weet niet of dit dan dé methode is. Deze patiënten zijn niet altijd geschikt voor training in groepsverband en meer gebaat bij maatwerk.' Volgens hem zijn in zijn vakgebied heel veel trainingsvormen te koop. 'Ze zijn heel verschillend, maar hebben allemaal een gemiddeld effect.' Hij verwacht van de cognitieve fitness ook geen wonderen.

Vijftien middagen plezier
Of de trainingen echt effect hebben moeten de pilots uitwijzen. Het Trimbos Instituut is van plan om ook een groep te meten die geen training volgt om voldoende vergelijkingsmateriaal te krijgen. Maar ook zonder effect bezorgt die de deelnemers in elk geval vijftien middagen plezier. De Geestelijke Gezondheidsinstellingen bieden cliënten de training gratis aan als dagbesteding.

* Om privacyredenen zijn de namen van de deelnemers gefingeerd.

www.cognitievefitness.nl