'Hoe hoger je komt, hoe zwarter het wordt.' De maatschappelijke ladder is omgedraaid in de favela’s, de sloppenwijken op de heuvels rond Rio de Janeiro.

'Helemaal beneden wonen de blanken. Als je de heuvels opklimt tref je eerst mensen met een lichtbruine huidskleur. Verder omhoog wonen de zwarte Brazilianen', zegt antropoloog Alexandre Nascimento. 'En die zijn het allerarmst.'

'Er is nooit sprake geweest van etnische gelijkwaardigheid in Brazilië', legt Nascimento uit. 'Nadat de afschaffing van de slavernij in 1888 werd de zwarten verteld dat ze niet in het laaggelegen deel van de stad mochten wonen. Ze moesten de morros, de heuvels, op en mochten daar bedenken hoe ze zichzelf in leven konden houden.'

Vooroordeel
In de loop der tijd is de situatie wel verbeterd, maar de vooroordelen blijken hardnekkig. Mensen hebben zich de raciale stereotypen zó eigen gemaakt, dat 'sommige zwarte ouders liever niet hebben dat hun kinderen naar school gaan. Want als ze leren lezen en schrijven, zijn ze niet langer ‘zwart'.'  

Bovenop de heuvels vind je geen stromend water, stroom, riolering of andere voorzieningen. De politie komt er nooit.

'In een favela gaan de meeste jongeren niet naar school, ze hebben geen werk, ze hebben eigenlijk niets om handen', zegt Anouk Piket die hier de Nederlandse liefdadigheidsorganisatie Caramundo op poten heeft gezet. 'Dus heel vaak komen ze al gauw in aanraking met drugshandel, criminaliteit, of uit verveling gaan ze zelf de straat op om te stelen of mensen lastig te vallen.'

Meer zelfvertrouwen
Caramundo werkt met de jongeren in de sloppenwijken om hen wat meer zelfvertrouwen te geven en uitzicht op een betere toekomst. Zo heeft Piket geholpen bij het lobbywerk om geld los te krijgen voor een opknapbeurt van het enige sportveld en zwembad voor de bewoners van drie favela’s: Sampaio, Matriz en Sấo Joấo.

Caramundo zorgde voor de benodigde voetbalshirts en ander materiaal, maar het adviseert de buurt ook over het onderhoud van het sportcomplex. Dit lokale initiatief is inmiddels uitgegroeid tot Rio’s grootste favela voetbalcompetitie.

Marcấo is een van de drijvende krachten achter de competitie. 'Ik koop de voetballen en de bekers', zegt hij. 'Ik haal de contributie op bij de teams (ongeveer 5 euro) en ik betaal de scheidsrechters.' Net als de andere actieve vrijwilligers Poronga en Aluiso brengt Marcão bijna al zijn vrije tijd door rond de sportvelden. 

Er is altijd geldgebrek en op overheidssteun kun je nooit rekenen. 'We hebben al lampen rond de velden, maar het wachten is op de ambtenaar die de knop omzet zodat de schijnwerpers ook echt aankunnen', zucht Poronga. 'Schijnbaar ruziën ze nog steeds in de gemeenteraad over de vraag wie er met de eer gaat strijken.'

Rode kaart
Intussen neemt op het veld de spanning toe. Met nog slechts enkele minuten te spelen, staat Sấo Joấo met 3-2 voor op thuisploeg Sampaio. Als de scheidsrechter een rode kaart pakt, dreigen tientallen supporters het veld te betreden. De scheidsrechter laat zich niet intimideren en blijft bij zijn beslissing. Dan keert de rust terug onder de tweehonderd bezoekers die de wedstrijd volgen.

'Eerlijk spel en respect zijn heel belangrijk', legt Piket uit. 'Er zijn duidelijke regels waar alle teams zich aan moeten houden, ook rivaliserende favelas.'

'Voetbal is natuurlijk ook een sociale bezigheid', zegt Piket, 'dus in het weekend is er ook een hele grote competitie ontstaan in de wijk. Daardoor komen er veel mensen naar die wijk toe waardoor er een commercieel circuit om dat hele veld is gaan ontstaan, met kleine tentjes, mensen die dingetjes zijn gaan verkopen, een barretje. Dat heeft natuurlijk voor meer omzet geleid, dus in economische zin is het ook positief.'

Weer naar school
Het project heeft nog een - minder zichtbaar – effect. 'We hebben mensen geïnspireerd en gestimuleerd om een andere weg te kiezen in hun leven en dat is iets dat je heel moeilijk precies kan toetsen. Maar veel jongeren die aan onze projecten hebben deelgenomen, zijn nu weer of naar school gegaan of hebben een vak gekozen waar ze hun brood mee kunnen verdienen. Of ze zijn zelf een project gestart waar ze weer andere jongeren mee ondersteunen.'

Tot die laatste categorie behoren antropoloog Alexandre en favela-inwoner Poronga. Ze willen een kleine plantage opzetten op de top van Sampaio. Tussen de kleihutjes ligt een klein stukje land dat nu wordt gebruikt als vuilnisbelt en waar ratten, honden en varkens rondwroeten.

'We noemen het project de vuilnisrevolutie', vertelt Alexandre. 'Het organisch afval zullen we recyclen en omzetten in brandstof. De rest gebruiken we als mest voor de planten.'

Jaren werk
Het begon allemaal met een voetbalcompetitie, benadrukt de directeur van Caramundo. 'Als je de jongerengeneratie goed kan aanpakken met positieve bezigheden zoals voetbal, school, kunst, etc, dan is die generatie niet zo snel geneigd om in de criminaliteit te stappen. Dat is eigenlijk de bedoeling van wat wij doen en dat is jaren, jaren werk, veel meer dan vijf jaar.'