Nederlandse specialisten debatteren maandag over de vraag of virusexpert Ron Fouchier zijn onderzoeksresultaten mag publiceren. De Amerikaanse biosecuritywaakhond trok zijn bezwaren in, maar staatssecretaris Henk Bleker van Landbouw is bang dat de kennis bij terroristen terechtkomt. Fouchier legt het verbod naast zich neer. Een conflict dreigt.

Staatssecretaris Bleker heeft een exportverbod afgekondigd voor het onderzoek van het Erasmus Medisch Centrum naar een gemuteerd vogelgriepvirus (H5N1). De bewindsman beroept zich op de regels uit het Handboek Strategische Goederen over ‘export van gevoelige kennis’. Dat betekent dat Ron Fouchier niet mag publiceren in het wetenschappelijk tijdschrift Science.
 
Censuur
Formeel moet onderzoeker Fouchier 'de exportvergunning' voor zijn wetenschappelijke publicatie nog aanvragen, maar het ministerie heeft laten weten die op voorhand af te wijzen. De onderzoeker wil het artikel nu aanbieden zonder tussenkomst van een toetsingcommissie. Hij noemt de eis ‘wetenschappelijke censuur’. In een interview met het tijdschrift Nature zegt hij het desnoods te laten aankomen op een rechtszaak.
 
De maatregel van Bleker wekte in binnen- en buitenland verbazing, omdat de Amerikaanse Adviesraad voor Biosecurity (NSABB) na aanvankelijke aarzelingen, geen problemen met de publicatie over het griepvirus had.

Maar er is ook begrip. Ben Ale, hoogleraar Veiligheid en Rampenbestrijding, vindt het niet onredelijk dat overheden nadenken over de noodzaak te publiceren over organismen of andere goederen die een wereldwijd probleem kunnen veroorzaken. ‘In dit geval geven de onderzoekers zelf aan dat een gemuteerd griepvirus een pandemie kan veroorzaken. Dat lijkt me zorgwekkend genoeg.’
 
Gedragscode
Wetenschappelijk onderzoek naar virussen is een medische noodzaak. Tegelijkertijd kan die kennis bijdragen aan de ontwikkeling van biologische wapens. Dit zogeheten ‘dual use’-dilemma leidde in 2007 bij de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen tot een opstelling van een Gedragscode Biosecurity.

In de code wordt expliciet stilgestaan bij de risico’s van wetenschappelijke publicaties. ‘Die gedragscode was bedoeld om wetenschappers bewust te maken van mogelijke risico’s. Niet om onderzoek te belemmeren’, zegt dr. Koos van der Bruggen, die secretaris was van de werkgroep.
 
Conflict
In eerste instantie verzette de Amerikaanse adviesraad NSABB zich tegen de publicatie van het Rotterdamse onderzoek en van een soortgelijke paper van een Japans-Amerikaans team. Behalve de wetenschappers sputterde ook de WHO tegen. De Wereldgezondheidsorganisatie eiste openheid in het belang van de influenzabestrijding. De problemen leken opgelost nadat de researchers uit Rotterdam een aangepaste versie van hun onderzoeksrapport indiende. Tot de Nederlandse overheid een nieuwe horde opwierp.
 
Principiële kwestie
Nooit eerder is in Nederland op deze manier een wetenschappelijke publicatie tegengehouden. Koos van der Bruggen: ‘Hier wreekt zich dat in Nederland de structuur ontbreekt om tot een goed oordeel te komen. In de VS vervult de NSABB die rol. Daar is ruimte voor open discussies, die het zelfs mogelijk maken een eerder besluit te herroepen.’
 
Op uitnodiging van de overheid debatteren ambtenaren, virologen en veiligheidsexperts begin volgende week over de kwestie. ‘Hopelijk biedt de uitkomst voor Bleker een elegante uitweg.’ Naar het oordeel van Van der Bruggen is er sprake van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek waarvoor geen exportvergunning nodig is.

Als het verbod standhoudt, kan dat vergaande gevolgen hebben voor ander dual use-onderzoek. ‘Dit is een principiële kwestie. Ik hoop dat de staatssecretaris het debat niet uit de weg gaat.’