Expats in fictie

In de 2011 Expats-in-fictie-competitie werden lezers uitgenodigd een verhaal met een expat in de hoofdrol te schrijven. 

Lees de details

Alle gepubliceerde verhalen

Hij denkt nog vaak aan het vaderland. Het ligt ver weg, niet in kilometers maar in tijd gemeten. Het vaderland, dat is Nederland. Frankrijk is intussen zijn tweede vaderland geworden, als je tenminste een tweede vaderland kunt hebben. Goed, je kunt ook een tweede vader hebben, dus: waarom niet? Frankrijk is een mooi land. Nog elke dag geniet hij van het buiten zijn, als het moet in weer en wind. Alleen als het regent blijft hij binnen.

Zo'n vijfendertig jaar geleden hebben zijn vrouw en hij het huis gekocht; de verkoper schreef dat het huis in een omgeving stond met de schoonste lucht van Frankrijk. Inderdaad, het was en is er schoon. Hun kinderen wonen in het vaderland, of zeg je dan moederland? Gek, dat je ineens gaat nadenken over een vraag die je eigenlijk nooit stelt. Is het nu vaderland én moederland?

Zijn wieg stond op de zandgrond in Twente, nu alweer negentig jaren geleden. Hij weet dat hij daar niet in de aarde zal rusten. Ook zij, geboren op de Veluwe, weet dat. Zij zullen hier aarden, want ze wonen al zo lang hier dat ze zich helemaal één voelen met de Fransen en met het Franse land. Hun vaderland. Het gekke van dit alles is dat, als het gaat over begraven worden, Frankrijk hun vaderland blijkt te zijn.

Waar eens je wieg stond – wil je daar dan naar terug? Nee, blijkbaar niet.
Zijn ouders – vader een Zeeuw en moeder uit de grote stad – zijn destijds wel in Twente begraven. Op hun graf staat een mooie steen. Hij kwam er zelden, en komt er nu nooit meer. Hij komt sowieso niet meer in Nederland, want hij maakt geen lange reizen meer. Op zijn leeftijd is een bezoekje aan Nederland een te lange reis. Zij ging nog wel eens, dan reed ze mee met mensen die toch die kant op gingen. Maar de laatste tien jaar is ook zij niet meer geweest, want niemand gaat meer die kant op en met de trein is het zo'n gedoe voor een oud mens.

Als je ouder wordt kijk je anders terug naar je leven dan wanneer je er middenin staat. Had hij wel mogen verhuizen naar Frankrijk? Die vraag is in geen jaren bij hem opgekomen. Pas nu, zittend op een bankje tegenover de ingang van de begraafplaats, met de blik op het begraven verleden van zijn dorp, denkt hij over deze en andere vragen na.

Zij, één jaar jonger dan hij, zit naast hem op het bankje. Terwijl hij over de graven kijkt, leest zij, zoals ze haar leven lang gelezen heeft. Het ene boek na het andere. Vroeger alleen Nederlandse literatuur, de laatste tien jaar bijna uitsluitend Franstalige boeken. Hij heeft ook veel gelezen, maar door een handicap aan zijn ogen lukt dat niet meer. Nu heeft hij meer tijd om te denken, te filosoferen. Vooral over leven en dood.

Ze hebben elkaar en ze zijn daar nog elke dag blij mee. Van teruggaan, als één van de twee er niet meer zal zijn, is bij beiden allang geen sprake meer.

Op dit bankje bij het kerkhof zitten ze vaker, want oud worden betekent, ook hier, dat de mensen om je heen wegvallen, al worden ze hier wel allemaal stokoud. Hij weet intussen wat dat laatste betekent: je bent zo oud dat je afhankelijk bent van een stok. Het is de gezonde lucht die mensen in staat stelt oud te worden, ook met stok en bril.

Zijn stok priemt in de richting van de bergen, die opdoemen ver achter de begraafplaats. 'Weet je nog dat je hier eindeloos ver kon kijken?’ Hij zegt het half vragend. ‘Nu zijn het allemaal bossen. Zo is het leven eigenlijk ook: veel bomen en weinig zicht. Bomen waardoor je het bos niet meer kunt zien.'
Ze wonen al jaren in de Morvan en hebben alles zien veranderen. De mensen die zijn gekomen en gegaan. Net golfbewegingen. Economisch betere tijden brachten Hollanders en Belgen. Mindere tijden betekende dat ze afwilden van het tweede huis, desnoods onder de waarde. Die mensen holden terug naar de zogenaamde zekerheden van het leven, terug naar het vaderland.
De huizen in het dorp hebben er lange tijd goed uitgezien, het waren soms bouwvallen, maar Nederlanders maakten er vaak kleine paleisjes van. Tot de crisis zich aandiende en de een na de ander de luiken van het huis dichtdeed en vertrok. Terug naar het vaderland.

'Zou jij toch nog terug willen?', vraagt hij. Zij weet dat die vraag komt, want hoe vaak hebben ze het er niet over gehad, zittend op hun bankje? Hij weet dan ook dat ze ontkennend zal antwoorden. Zij wil ook niet terug. Nu niet meer.
Ze wonen nog steeds in het grote huis langs de doorgaande weg, al bewonen ze slechts een klein gedeelte ervan. Wat vroeger de studeerkamer was, is nu hun woon- en slaapvertrek. Het leven speelt zich nu af op 35 vierkante meters. Meer hebben ze niet nodig. De rest staat niet leeg, maar kinderen of kleinkinderen komen nog maar zelden, al hebben ze alle ruimte. Ze wonen overal, uitgezworven over de continenten, zoekend naar een bestaan.
De wereld is veranderd. Wat vroeger een verschrikkelijk eind weg was, ligt nu binnen handbereik.

Ze komen de laatste jaren vaker op de begraafplaats dan hun lief is. Mensen zijn voorbij-gangers. Als je de een na de ander moet begraven liggen daar je vrienden, al zeggen ze niets meer en zie je alleen hun namen nog terug op de grafstenen. Ze halen herinneringen op aan de mensen die één van die namen gedragen hebben. Namen op steen gebeiteld.
Hun gedachten gaan terug naar lang geleden. Naar de mensen die ze nooit gekend hebben, maar die een naam hebben gehad, ze kennen die mensen intussen van de steen. De verhalen passen naadloos van de een op de ander.

Wat hebben de mensen – onverschillig wie – hier moeten ploeteren voor hun bestaan! Wat moet het vaak een crime geweest zijn om de winters een beetje warm door te komen!
Nu telt dat alles niet meer. Hun huis is bijna het enige dat nog intact is. De rest is door de tand des tijds vergaan tot ruïne. Net als de mensen die erin gewoond hebben.
Bij elke ruïne weten die twee op het bankje wel een verhaal te vertellen van de mensen die erin gewoond hebben. De boerderij, het hotel, het huis van de burgemeester, van de schilder, bijna elke steen aan de huizen heeft een herinnering, een verleden. Net als de stenen op de begraafplaats.

De bossen hebben de meeste huizen, of wat ervan overbleef, aan het zicht onttrokken en met het groeien van de wortels van de bomen zijn de funderingen van die huizen uit elkaar getrokken. 'Sic transit gloria mundis', zegt hij vaak, wanneer hij stil staat bij het huis dat eens zo fier en stoer langs de doorgaande weg stond, verscholen achter een stevig ijzeren hek. Dat hek staat er nog steeds, al hangt het deels scheef alsof het zomaar kan wegwaaien.

'Gek dat zo’n dorpje verdwijnt en dat alles rond de begraafplaats tot leven lijkt te komen', zegt hij tegen z’n vrouw als ze terugwandelen – bijna drie kilometer en dat zeker twee keer per week – naar hun eigen stek. Als het niet regent.

Tegenwoordig zeggen de mensen dat zij in 'het huis met de leien' wonen, want nergens zie je nog huizen die dat hebben. De dakbedekking van de meeste huizen in de omgeving bestaat uit zonnepanelen. Of uit grote gaten, waar de wind vrij spel heeft. Zij hebben dat niet en ze beginnen er ook niet meer aan. Dat is misschien iets voor hun kinderen, klein- of achterkleinkinderen.

In het moederland, of zeg je in dit geval toch vaderland, heeft iedereen die gratis energie. Het heeft lang geduurd, maar nu is het ook volop verkrijgbaar in het Franse land. Zolang hij de bomen uit het eigen bos, waar de boerenkool groeide en de komkommers en tomaten rijpten in de zon, kan (laten) halen schakelt hij niet over.
Hij laat de bomen kappen. Ze liggen te drogen en worden verzaagd tot hapklare brokken voor de kachel. Ze stoken hun kamer nog steeds op hout warm. Ooit was dat elektrisch. 'Het houdt ons jong', zegt hij, hij bedoelt: het houdt ons lenig. Ze hebben geleerd veel te bewegen. Zo kun je wel honderd worden.

De zon zakt richting horizon. Al lopend praten ze over de hamvraag: is het nu vaderland of moederland?
De wandeling brengt ook nu geen oplossing. Ze weten alleen dat ze hier thuis zijn. 'Als je hier kunt aarden, is het vaderland en moederland.'
Ze komen thuis, zoals altijd, hand in hand.

Jacob Riemens omschrijft zichzelf als AOW’er. Hij woont sinds 2007 in de Morvan in Frankrijk en logeert als hij in Nederland is bij vrienden of de kinderen.