Bij iedereen zal het wel bekend zijn, in Nederland is belasting verschuldigd over erfenissen. Maar waarom eigenlijk en hoe zit dat in andere landen? En wat gebeurt er als er bij overlijden bezittingen zijn in het buitenland of bij emigratie? Een korte beschouwing.

Sinds de invoering van de Nederlandse erfbelasting in 1956 (tot 2010 successiebelasting genaamd) is er discussie over de rechtmatigheid ervan. Critici geven aan dat het vermogen al twee maal bij de overledene in de heffing werd betrokken, eerst als inkomen (belast in box 1) en vervolgens als vermogen (belast in box 3). Vervolgens komt de erfbelasting er nog eens overheen.

De wetgever bepleit echter dat de ontvanger een buitenkansje heeft dat niet onbelast mag blijven. Ondanks de ergernis bij velen en het feit dat de erfbelasting minder dan één procent uitmaakt van de totale begrote overheidsinkomsten, lijkt de regering de erfbelasting voorlopig te willen handhaven.

Erfbelasting in Nederland
In Nederland wordt erfbelasting geheven over de nalatenschap van degene die ten tijde van het overlijden in Nederland woonachtig is. De toepasselijke belastingtarieven variëren van 10% tot 40% afhankelijk van de hoogte van de nalatenschap en van de mate van verwantschap tussen de overledene en de verkrijger.

De tarieven zijn onlangs verlaagd en bedragen nu maximaal 20% voor partners en kinderen, maximaal 36% voor kleinkinderen en maximaal 40% voor overigen. Overigens is een deel van de erfenis altijd vrijgesteld van belastingheffing. Hoe nauwer de verwantschap, hoe hoger de vrijstelling.

Erfbelasting wereldwijd
Nederland is met haar erfbelasting weliswaar niet uniek in de wereld, maar er zijn toch veel landen die nalatenschappen onberoerd laten. Een lopend onderzoek onder de buitenlandse kantoren van 'JPA International'(*) leert dat bijna 40% van de betreffende landen géén erfbelasting kent. Dit met de kanttekening dat sommige landen nalatenschappen nog in de inkomstenbelasting betrekken, alsof de bezittingen zijn verkocht nét voor het overlijden.

En in sommige landen geldt dat niet de nationale overheid maar bepaalde regio's de nalatenschappen in de heffing betrekken. Zo heffen in Zwitserland de verschillende kantons erfbelasting, ieder naar hun eigen tarieven en vrijstellingen. En zo heft Argentinië geen erfbelasting, maar heeft de provincie Buenos Aires wel een erfbelasting geïntroduceerd in 2011.

Landen vergelijken
De belastingtarieven in de onderzochte landen lopen sterk uiteen met maximale tarieven variërend van 3% (Roemenië) tot 80% (België, voor sommige verkrijgingen). Een landenvergelijking op basis van de belastingtarieven alleen is niet fair, de uiteindelijke heffing hangt immers voor een belangrijk deel af van de toepasselijke vrijstellingen.

Feit is wel dat van de landen die wel een erfbelasting kennen, geen systeem hetzelfde is en dat veel landen, zelfs Europese (waaronder Oostenrijk), nalatenschappen helemaal niet belasten.

Internationale complicaties
Internationaal zijn nagenoeg geen afspraken gemaakt over hoe om te gaan met grensoverschrijdende erfbelastingkwesties. Daar waar Nederland bijvoorbeeld meer dan 80 verdragen heeft afgesloten om dubbele heffing van inkomstenbelasting te voorkomen, zijn tot op heden slechts met zeven landen verdragen afgesloten om dubbele heffing van erfbelasting te voorkomen.

Een situatie waarin dubbele heffing van erfbelasting kan optreden is die waarin een Nederlands ingezetene buitenlandse vermogensbestanddelen heeft. Als beide landen hierover willen heffen dan treedt in beginsel dubbele heffing op. Als er een verdrag is tussen de betreffende landen kan dubbele heffing worden voorkomen. Is er géén verdrag dan kan het Nederlandse 'Besluit voorkoming dubbele belasting 2001' nog soelaas bieden aan de Nederlands ingezetene.

Op basis van dat besluit moet Nederland een (gedeeltelijke) vermindering van Nederlandse erfbelasting verlenen voor de reeds in het buitenland geheven erfbelasting. Aangezien dat niet altijd het daadwerkelijk door het buitenland geheven bedrag zal zijn, resteert niet zelden toch een dubbele heffing.

Emigratie uit Nederland
Erger wordt het in het geval van een emigratie uit Nederland. Een emigrant wordt namelijk, wat de erfbelasting betreft, nog tot 10 jaar ná emigratie gevolgd door de Nederlandse belastingdienst. Dit betekent dat bij overlijden in het buitenland vóór het verstrijken van die termijn, Nederland erfbelasting heft alsof die persoon op dat moment in Nederland woonachtig was.

Door deze 'woonplaatsfictie' heft Nederland dus over de volledige nalatenschap. Betrekt het nieuwe woonland ook de volledige nalatenschap in de heffing dan is het probleem evident. Als het toepasselijke verdrag of het 'Besluit voorkoming dubbele belasting 2001' hiervoor geen oplossing biedt dan kan een flinke dubbele heffing van erfbelasting resteren.

Complicaties te voorkomen?
Tot voor kort was het mogelijk om vermogen onder te brengen in bijvoorbeeld een trust of stichting. Het vermogen was daarmee formeel niet meer van de inbrenger. Dit had als bijkomend voordeel dat bij overlijden het vermogen in de trust of stichting niet onderworpen was aan erfbelasting. Vanaf begin 2010 wordt het vermogen in dergelijke rechtsfiguren evenwel toegerekend aan de inbrenger en valt daarmee wel onder de te belasten nalatenschap.

Wat kan dan wel?
Voor ongehuwd samenwonenden is het van belang te checken of de partnerregeling van de erfbelasting van toepassing is. Alleen dan bestaat recht op de hoogste vrijstelling en laagste tarieven van erfbelasting. Gehuwden en geregistreerd partners hebben hier sowieso recht op, ongehuwd samenwonenden alleen als ze kwalificeren als 'partners' voor de erfbelasting.

De definitie hiervan is niet gelijk aan die in de inkomstenbelasting. Het niet kwalificeren als partner in de zin van de erfbelasting betekent bijvoorbeeld dat, in een situatie waarin een wel kwalificerende partner de volledige vrijstelling benut, een niet kwalificerende partner zo'n € 220.000 méér aan erfbelasting verschuldigd zou zijn.

Ook bestaat de mogelijkheid het testament zo op te stellen, dat bij overlijden wordt bespaard op de erfbelasting. Hiervoor zijn verschillende testamentvormen beschikbaar.

Schenken
Daarnaast bestaat de mogelijkheid reeds te schenken tijdens leven. Zo kan de jaarlijkse schenkingsvrijstelling worden benut en is – afhankelijk uiteraard van de hoogte van de schenking – het laagste schenkingstarief van toepassing. Nu kan de emigrant beter af zijn, omdat in het nieuwe woonland – afhankelijk van de betreffende wetgeving – wellicht helemaal geen schenkbelasting verschuldigd is.

Houd er daarbij wel rekening mee dat de emigrant, wat de schenkbelasting betreft, nog tot één jaar na de emigratie gevolgd wordt door de Nederlandse belastingdienst. Ook worden schenkingen die zijn gedaan binnen 180 dagen voor het overlijden meegenomen in de erfbelasting. Raadpleeg zonodig uw (buitenlandse) adviseur.

Voor diegenen die een emigratie overwegen is een laatste tip dit tijdig te doen en naar het juiste land. Maar zie dat maar eens te plannen.

(*) JPA International is een netwerk van onafhankelijke accountants- en (belasting)advieskantoren in 43 landen in Afrika, Azië, Europa, Noord en Zuid Amerika. Voor meer informatie kunt u de website www.jpainternational.com bezoeken.