Demjanjuk proces

Op 30 november 2009 begon in München het proces tegen John Demjanjuk (90). Hij zou tijdens de Tweede Wereldoorlog bewaker zijn geweest in het vernietigingskamp Sobibor.

Demjanjuk werd ervan beschuldigd medeplichtig te zijn aan de dood van bijna 30.000 Nederlandse joden die daarheen gedeporteerd werden vanuit het concentratiekamp Westerbork. In totaal werden 170.000 joden vermoord in Sobibor.

In Sobibor werden ook de ouders van Rob Fransman vermoord. Samen met 19 andere Nederlandse nabestaanden was Fransman Nebenkläger, of mede-aanklager bij het proces tegen Demjanjuk.

Voor de Wereldomroep hield hij een persoonlijk dagboek bij over het verloop van het proces in München. In mei 2011 werd Demjanjuk veroordeeld, maar hij mocht zijn hoger beroep in vrijheid afwachten. Demjanjuk overleed in maart 2012.

Rob Fransmans weblog:
www.robfransman.nl

Maanden geleden vroeg ik rechter Alt: 'Irriteert het u niet dat de beklaagde u nog nooit heeft aangekeken?' Hij glimlachte en zei dat er een dag kwam dat Demjanjuk hem wel aankijken moest. Die dag zou het hem niet worden toegestaan zich te verschuilen achter zijn zwarte zonnebril en baseballpet.

Nu kwam ik de rechter opnieuw tegen in de gang van het immense gerechtsgebouw. 'En', vroeg ik, 'is dit dan eindelijk de dag dat hij u aankijkt?' 'Maakt u zich geen zorgen', was zijn antwoord, 'wat er ook gebeurt, vandaag wijs ik vonnis.'

Nieuwe vertraging?
Dat was een hele opluchting. Meer dan achttien uur had Demjanjuks advocaat Ulrich Busch gesproken, vijf ellenlange dagen. Maar nu was het toch gedaan, de verdediging rustte. In een laatste vertragingspoging had Busch aan de voorzitter een dik pak papier overhandigd. Nog eens 32 Beweisanträge diende hij in. Zou Busch er opnieuw in slagen om de Nebenkläger voor niets naar Munchen te laten komen?

Maar de voorzitter wees ook deze allerlaatste verzoeken in ijltempo af. 'Wilden de officier of de Nebenkläger nog commentaar leveren op de beslissing?', vroeg hij. Niemand. 'De verdediging misschien?' De zaal hield de adem in. Busch had het recht te spreken zo lang hij maar wilde. Maar ook voor der Anwalt was het genoeg. Het hof kon uitspraak doen.

Vijf jaar
Het moment dat het hof haar oordeel uitsprak zal ik nooit vergeten. Iedereen stond, Demjanjuk zat. Zonder pet, zonder zonnebril, zelfs zonder het legergroene jack dat hij ook in zijn bed gedragen had. Nu keek hij zijn rechters aan.

Alt las het vonnis voor: 'John Iwan Demjanjuk, het hof acht u in zestien gevallen medeplichtig aan de moord op minstens 28.060 personen en veroordeelt u daarom tot een gevangenisstraf van vijf jaar.'

We mochten gaan zitten. En Demjanjuk mocht terug naar bed. De verplegers legden hem er zorgzaam in. Het was tijd voor de motivering van het vonnis. En weer toonde Alt zich een bewogen rechter. Kort gezegd en onvertaalbaar: een 'Mensch'.

Hij noemde de geboortedatum van een van de slachtoffers: maart 1848. De man was op de dag dat hij werd vermoord 92 jaar oud. Alt noemde nog een geboortedatum van een slachtoffer: een baby van minder dan drie maanden. 

De treinen
Hij benadrukte de grote rol die de medeaanklagers in dit proces speelden door datum voor datum de treinen van Westerbork naar Sobibor te noemen en de familieleden die de Nebenkläger daar hadden verloren. En zo hoorde ik voor de derde maal in 18 maanden deze woorden:

'9 april 1943. In de trein zaten 1.992 mensen.  Twee uur na aankomst waren 1900 niet meer in leven. Onder de slachtoffers bevonden zich de ouders van medeaanklager Robert Fransman.' 

Verdomme, in de meer dan 70 procesdagen die ik mocht bijwonen, heb ik zoveel gehoord. Ik dacht dat ik gehard was, zelfs wat cynisch. Maar ik huilde samen met mijn mede-Nebenkläger.

Mild
Ieder argument dat de verdediging ooit naar voren had gebracht, werd stelselmatig ontkracht door Alt. Ja, Demjanjuk had een keus. Ja, Demjanjuks alibi klopte niet. Ja, het Dienstausweis was voldoende onderzocht. Nee, de documenten waren geen vervalsing, Nee, er was geen enkel bewijs dat de KGB een complot tegen Demjanjuk had gesmeed.

Demjanjuks misdaden verdienden de maximumstraf van 15 jaar. Toch had het hof besloten milder te zijn. Met de strafmaat was rekening gehouden met de jaren in Israëlische gevangenschap. En tenslotte is Demjanjuk al 91 jaar.

En tenslotte verklaarde rechter Alt: twee jaar voorarrest was genoeg geweest. Demjanjuk is statenloos, het land dat hij zegt te haten mag en kan hij niet verlaten. Daarom is langer vasthouden onnodig. Demjanjuk was vrij. Vijf minuten later reed Busch zijn cliënt triomfantelijk door de gang.  Demjanjuk keek iedereen aan, weg zonnebril, weg pet.

Roep om recht
Bij de uitgang stonden tientallen journalisten. Wat vond ik van de uitspraak? Hoe voelde ik me? Ik hoefde er niet lang over na te denken. De beslissing van het hof om de 91-jarige Demjanjuk vrij te laten is meesterlijk. Hij is schuldig verklaard, hij is veroordeeld, daar gaat het om.

Dat moet voor de revisionistische kringen die deze misdadiger door dik en dun steunden een enorme slag zijn. Hoe de straf wordt uitgevoerd gaat ons niets aan. Door Demjanjuk te veroordelen, voldeed de rechtbank aan onze roep om recht. En door hem vrij te laten toonde datzelfde hof haar humaniteit die deze maatschappij gelukkig af en toe wel bezit.

Bejaardenhuizen
Alle journalisten vroegen me of dit proces betekent dat ik het verleden kan afsluiten. Onzin natuurlijk, het verleden leeft voort. 'Was er dan recht gedaan?' Ja natuurlijk, maar ook in die zin is er niets afgesloten. Want in één opzicht heeft Anwalt Busch groot gelijk.  De Duitse justitie hoeft alleen maar de bejaardenhuizen langs te gaan. Daar zijn nog honderden Demjanjuks.

Opgelucht ben ik wel. Vijfentwintig keer reisde ik naar München, zeventig zittingen zat ik uit. 45 stukken schreef ik over het proces. Het is klaar.