Voor haar boek Grenzeloos Gedreven interviewde Janneke Juffermans twaalf Nederlandse ontwikkelingswerkers over hun drijfveren. Waarom hebben ze voor deze baan gekozen en welke invloed heeft die op hun leven? Juffermans: 'Nederlanders denken vaak veel te simpel over ontwikkelingswerk.'

De steun voor ontwikkelingssamenwerking brokkelt in Nederland af en het nut ervan staat ter discussie. Is dit boek ook bedoeld om een positief beeld te geven van ontwikkelingssamenwerking?

'Veel mensen weten eigenlijk niet precies wat dit werk inhoudt. Ze denken er vaak te simpel over en associëren het met directeuren die te veel verdienen. Ze weten bijvoorbeeld niet met welke gewetensvragen medewerkers van ontwikkelingsorganisaties worstelen. Ik wilde daarom ontwikkelingswerkers hun levensverhaal laten vertellen zodat anderen zich beter met hen kunnen identificeren.'

Je hebt ontwikkelingswerkers van verschillende leeftijd, achtergrond en functie geïnterviewd. Zie je overeenkomsten?

'Het valt me op dat de meeste een bijzondere jeugd hebben gehad. Ze zijn bijvoorbeeld vaak verhuisd of waren vroeger een buitenbeentje. Ik dacht ook dat iedereen gedreven zou zijn door een rechtvaardigheidsgevoel of het gevoel te willen helpen. Maar dat blijkt niet voldoende om met dit werk door te gaan. Uiteindelijk draait het allemaal om het contact met de ander. Dat is de zin van ontwikkelingswerk'

Ze tonen een sterke betrokkenheid met hun werk. Is dat wel goed?

'Als je geen afstand meer kan bewaren, dan is dat natuurlijk niet zo goed. Babah Tarawally (projectmedewerker bij Freevoice, red.) zegt bijvoorbeeld dat hij, als Afrikaan, dat beter kan dan zijn collega’s omdat hij de situatie kent en daarom ook beter door de ellende heen kan prikken. Ik vind dat er beroepsrichtlijnen moeten komen over dit onderwerp. Welke houding is het beste als je dit werk doet, hoe moet je je gedragen? Studenten zouden die richtlijnen al moeten leren tijdens hun de opleiding, want nu komen ze er vaak pas achter door jarenlange ervaring.'

Uit je interviews blijkt dat jonge ontwikkelingswerkers vaak beginnen vanuit idealisme. Dat is mooi, maar toch ook wat naïef?

'In sommige opzichten misschien wel, maar je moet wel je idealen behouden. Soms groeit zelfs juist het gevoel van rechtvaardigheid omdat je wordt geraakt door de mensen met wie je werkt. Je wilt dat ze krijgen wat jij ook hebt. Overigens is het niet alleen idealisme dat ontwikkelingswerkers drijft. Ze doen het vaak ook gewoon vanwege het avontuur of interesse in andere culturen.'

Je boek gaat ook over de invloed van dit werk op ontwikkelingswerkers. Wat zijn bijvoorbeeld de gevolgen als je onder gevaarlijke omstandigheden moet werken?

'Susan Muis (medewerker van ICCO die een gevaarlijke reis door Zuid-Sudan beschrijft, red.) zegt dat ze tegenwoordig veel meer geniet van het leven omdat ze zich realiseert dat het ook zo voorbij kan zijn. Ontwikkelingswerkers zijn ook kritischer over de Nederlandse samenleving omdat ze met eigen ogen hebben gezien hoe het in andere landen er aan toe gaat. Ze ergeren zich bijvoorbeeld aan het Nederlandse geklaag over de politiek en de manier waarop hier vluchtelingen worden tegengehouden.'

Het werk is veeleisend en intensief. Loop je als ontwikkelingswerker niet snel tegen je grenzen op?

'Ze kunnen wel tijdelijk 'op' zijn, bijvoorbeeld na een zware dienstreis. Maar omdat het werk hen ook zo inspireert, kunnen ze veel hebben. Het heeft eigenlijk meer gevolgen voor de rest van het gezin, omdat vader of moeder vaak in het buitenland zit. Ze kunnen natuurlijk wel heel teleurgesteld zijn als ze vijf jaar in het veld hebben gewerkt voor een project, dat vervolgens mislukt. Bij ontwikkelingswerk weet je vaak niet wat het eindresultaat is. Bij een bedrijf is het duidelijk: wat je er instopt, komt er ook weer uit, iedereen heeft een zelfde werkwijze. Maar bij ontwikkelingswerk ben je afhankelijk van zoveel meer factoren, zoals een andere cultuur en maatschappij of mondiale factoren.'

In het boek hebben de geïnterviewden nogal uiteenlopende visies op de toekomst van ontwikkelingssamenwerking.

'Dat geeft maar aan dat het ook heel ingewikkeld is. Als het makkelijk was, zouden de visies wel meer overeenstemmen. Maar hoe het ook gaat lopen, het is duidelijk dat de nood aan de man is, ook in ons eigen belang.'

Bestaat de ontwikkelingswerker over honderd jaar nog wel?

'Niet op deze manier. Pure one-way hulp zal dan niet meer bestaan. De landen of partijen die investeren met hulp of geld, zullen daar iets voor terugverwachten. Het arme Zuiden zoals dat nu bestaat, zal verdwijnen, want landen zullen niet meer alleen maar arm zijn. Er komen binnen deze landen steeds meer rijke mensen bij, en de kloof tussen deze groepen binnen landen zelf wordt groter. Kijk verder naar opkomende economieën, zoals China, Brazilië en India, die spelers zijn geworden op de wereldmarkt. Het gevolg zal zijn dat iedereen een beetje ontwikkelingswerker wordt. Mensen zullen mondiaal worden ingezet voor armoedebestrijding, dus bijvoorbeeld ook gewoon hier in Nederland bij de Voedselbank. En als er artsen moeten worden uitgezonden naar een rampgebied, kunnen die straks evengoed uit een land als India of gewoon uit een buurland komen.'

Grenzeloos Gedreven
Janneke Juffermans
KIT Publishers, 2010
ISBN 9789460221200